«Մարդկային ձայն». երբ ձայնն ու մարմինը խոսում են նույն լեզվով

Ա. Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնում կայացավ Ֆրանսիս Պուլենկի «Մարդկային ձայն» խորեոգրաֆիկ մոնոօպերայի առաջնախաղը՝ ըստ Ժան Կոկտոյի լիբրետոյի (Երաժշտական ղեկավար և դիրիժոր՝ ՀՀ վաստակավոր արտիստ Կարեն Դուրգարյան): Սա «խորեոգրաֆիկ օպերա» ժանրի առաջին փորձն է Հայաստանում, որտեղ դասական օպերային ձայնն ու ժամանակակից պլաստիկան միահյուսվում են մեկ ամբողջության մեջ։

Ժան Կոկտոյի 1928 թվականին գրված այս պիեսը վաղուց արդեն դասական է համարվում։ Այն մեկ կնոջ ողբերգական հրաժեշտն է հեռախոսի մյուս ծայրում գտնվող անտեսանելի սիրելիին։ Տասնամյակներ շարունակ այս գործը մարմնավորել են համաշխարհային կինոյի և թատրոնի լեգենդները՝ Սիմոնա Սինյորեից մինչև Տիլդա Սուինթոն։ Սակայն հենց Ֆրանսիս Պուլենկի երաժշտությունն էր, որ 1958-ին այս դրամային հաղորդեց նոր, էքսպրեսիվ շունչ՝ դարձնելով այն 20-րդ դարի օպերային արվեստի գլուխգործոցներից մեկը։

Ժան Կոկտոյի հայտնի սյուժեի կենտրոնում մի ողջ տիեզերք է, որը սեղմվել ու տեղավորվել է կնոջ վերջին հեռախոսազրույցի մեջ։ Այդտեղ՝ լարի մյուս ծայրում, հեռացող սերն է, իսկ այս կողմում՝ ընդհատվող շունչը, կիսատ թողնված խոսքերն ու այն ծանր լռությունը, որն ավելի բարձր է գոռում, քան որևէ բառ։ Ամբողջ աշխարհը սեղմվում է մինչև հեռախոսի լարը, որն այլևս կապի միջոց չէ, այլ հույսի վերջին թելը, որն օրհասականորեն ձգվում ու կտրվում է հանդիսատեսի աչքի առաջ։ Սա այն դրաման է, որը Կոկտոն բնորոշել է որպես «միայնակ կնոջ մենախոսություն, ում ստում են, և նա գիտի այդ մասին»․ կատարյալ մենություն՝ բազմամիլիոնանոց աշխարհի հայացքի ներքո:

Բեմադրիչ և խորեոգրաֆ Անդրեյ Կայդանովսկին, որը հայտնի է թատերական էսթետիկայի և կինեմատոգրաֆիկ դինամիկայի նուրբ համադրությամբ, հայաստանյան բեմում ներկայացրեց մի լուծում, որտեղ մարդկային հոգու տվայտանքները տեսանելի են դառնում ոչ միայն ձայնի, այլև մարմնի պլաստիկայի միջոցով։ Լինելով ռուսական և եվրոպական բալետային դպրոցների հատման կետում՝ Կայդանովսկին կարողացել է գտնել այն ներդաշնակությունը, որտեղ գրոտեսկը չի խանգարում նրբությանը, իսկ շարժումը լրացնում է երաժշտական դադարները։

Ներկայացման առանցքային առանձնահատկությունը հերոսուհու «երկփեղկումն» է։ Մեկ հոգու երկու կողմերը բեմում ներկայացնում են միջազգային ճանաչում ունեցող արտիստուհիներ՝ պարուհի Դարյա Պավլենկոն և մեցցո-սոպրանո Յուլիա Մատոչկինան։ Ձայնը հաղորդում է հույսի և հուսահատության ողջ գամման՝ Պուլենկի բարդ երաժշտական կտավի միջոցով։ Մարմինը դառնում է այդ ձայնի տեսանելի արձագանքը՝ բացահայտելով այն ամենը, ինչը մնում է տողատակերում և հեռախոսային լարերի արանքում։ Այս երկու արտիստուհիների բացարձակ անկեղծությունը և բեմական համարձակությունը հանդիսատեսին ստիպում են 50 րոպե շարունակ շնչակտուր հետևել մի մարդու մենության պատմությանը, որը ծանոթ է յուրաքանչյուրիս։

Երկփեղկումը բեմում ստեղծում էր շոշափելի լարվածություն։ Երբ Յուլիա Մատոչկինայի թավշյա ու դրամատիկ ձայնը հասնում էր հուզական գագաթնակետին, Դարյա Պավլենկոյի մարմինը կարծես դառնում էր այդ ձայնի նյութականացումը՝ օդում գծելով տառապանքի ու սպասման անտեսանելի հետագծերը։ Սա պարզապես օպերայի և բալետի համադրություն չէր. Կայդանովսկին ստեղծել էր մի նոր լեզու, որտեղ ձայնը դադարում էր լինել միայն լսելի, իսկ շարժումը՝ միայն տեսանելի։ Նրանք միաձուլվում էին՝ կազմելով կնոջ ներաշխարհի ամբողջական պատկերը, որտեղ ամեն մի կոտրված ժեստ կամ հանկարծակի դադար ավելի շատ էր ասում, քան հազարավոր բառերը։

Ներկայացման տեսողական կերպարը նույնքան խոսուն էր, որքան երաժշտությունն ու պլաստիկան։ Բեմի ձևավորման հիմքում ընկած էր մինիմալիստական, բայց խորհրդանշական մի լուծում՝ տարբեր չափերի հեռախոսներ և դրանցից ձգվող անվերջանալի լարեր։ Այդ հեռախոսները պարզապես կապի միջոցներ չէին. դրանք վերածվել էին հիշողությունների և կապվածությունների կղզյակների, որոնց միջև տատանվում էր հերոսուհին։ Լարերը, որոնք ցանցի պես պաշարել էին բեմահարթակը, ստեղծում էին թակարդի տպավորություն։ Դրանք մարմնավորում էին այն անտեսանելի կապերը, որոնք թե՛ կյանք են տալիս մարդուն, թե՛ խեղդում նրան իրենց ծանրությամբ։ Զգեստների ընտրությունը նույնպես զերծ էր ավելորդ ճոխությունից՝ ընդգծելով կերպարների էկզիստենցիալ մենությունը։ Դրանք թույլ էին տալիս արտիստների մարմիններին խոսել ազատորեն՝ չթաքցնելով ոչ մի մկանային լարում կամ նուրբ տատանում։ Այս մինիմալիզմի շնորհիվ յուրաքանչյուր առարկա բեմում ստացել էր առավելագույն իմաստային ծանրաբեռնվածություն՝ փոխանցելով հուսահատության ու դատարկության այն մթնոլորտը, որում հայտնվել էր հերոսուհին (դեկորացիաների և զգեստների դիզայներ՝ Թոմաս Միկա)։ Խորեոգրաֆիկ օպերայում լույսն ուներ իր առաքելությունը․ երբեմն այն սառն էր ու անողոք, ինչպես հեռախոսի լռությունը, իսկ երբեմն՝ փափուկ ու խամրող, ինչպես հեռացող հույսը (լուսային ձևավորող՝ Ալեքս Բրոք):

Այս նորարարական նախագծի իրականացումը հնարավոր դարձավ շնորհիվ պրոդյուսեր Եկատերինա Բարերի JokerLab ընկերության և Ա․ Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի արդյունավետ համագործակցության։ Նմանատիպ նախաձեռնությունները վկայում են այն մասին, որ հայաստանյան թատերական դաշտը բաց է միջազգային փորձի և համարձակ գեղագիտական լուծումների համար։

Վովա Արզումանյան