Իվան Բունին. Սիրո քերականություն

Ոմն Իվլև մի անգամ հունիսի սկզբին գնում էր իր գավառի հեռու ծայրամասը:

Կոր, փոշոտ ծածկով տարանտասը նրան տվել էր աներորդին, որի կալվածքում նա անցկացնում էր ամառը։ Երեք ձիերին՝ փոքր, բայց լավորակ, թավ, խռնված բաշերով, վարձեց նա գյուղում հարուստ տղամարդուց։ Նրանց ղեկավարում էր այդ տղամարդու որդին, տասնութ տարեկան տղա՝ թանձրամիտ, տնտեսվար։ Նա շարունակ ինչ-որ բանի մասին դժգոհ մտածում էր, ասես ինչ-որ բանից վիրավորված էր, կատակներ չէր հասկանում։ Եվ համոզվելով, որ նրա հետ զրույցի չես բռնվի, Իվլևը տրվեց այն հանդարտ և աննպատակ դիտողականությանը, որն այդքան համապատասխան է սմբակի դոփյունին և բոժոժիկների զնգզնգոցին։  

Գնալը սկզբից հաճելի էր՝ տաք, մռայլ օր, լավ հարթեցված ճանապարհ, դաշտերում լիքը ծաղիկներ և արտույտներ, հացահատիկներից, ցածր թխակապույտ վայրի խոտերից՝ փռված որքան աչքդ կտրի, հաճելի զեփյուռ էր փչում, դրանց փնջերի վրայով տանում ծաղկափոշին, տեղ-տեղ ծխի պես բռնում, և դրանից հեռվում անգամ մշուշոտ էր։ Տղան, նոր հովարագլխարկով և անտաշ լյուստրինե պիջակով, նստել էր ուղիղ․ այն որ ձիերն ամբողջովին վստահվել էին իրեն և որ ինքը լարված էր, նրան առանձնակի լրջացնում էր։ Իսկ ձիերը հազում և անշտապ վազում էին, ձախ կողաձիու թակը մեկ քերծում էր անիվը,  մեկ՝ ձգվում, և անընդհատ սպիտակ պողպատով առկայծում էր դրա տակ մաշված պայտը։

- Կոմսի մո՞տ ենք մտնելու,- հարցրեց տղան պտտվելով, երբ առջևում երևաց իր՝ որթերով ու այգով հորիզոնը ծածկած գյուղը։

- Իսկ ինչու՞,- հարցրեց Իվլևը։

Տղան լռեց և, մտրակով խփել գցելով ձիուն կպած մեծ բոռին՝ խոժոռ պատասխանեց․

- Դե թեյ խմելու․․․

- Թեյը չի մտքիդ,- ասաց Իվլևը, - հա ձիերին ես խղճում։

- Ձին ուղևորությունից չի վախենում, նա կերակրից է վախենում,- խտրական պատասխանեց տղան։

Իվլևը շուրջը նայեց՝ եղանակը տրտմել էր, բոլոր կողմերից պատել էին խունացող թխպամպերը և արդեն մաղում էր․ այդ համեստ օրերը միշտ ավարտվում են երկարատև անձրևներով․․․ Գյուղի մոտ փորող ծերուկն ասաց, որ տանը միայն երիտասարդ  կոմսուհի է, բայց, միևնույնն է, մտան։ Տղան ուսերին գցեց արմյակը, և գոհ նրանից, որ ձիերը հանգստանում են, անձրևի տակ խաղաղ թրջվում էր տարանտասի նստիքներին՝ կանգնած կեղտոտ բակի մեջտեղում՝ քարատաշտի կողքին՝ խրված հողի մեջ՝ ծածկված անասունի սմբակներով։ Նա զննում էր իր ճտքակոշիկները, մտրակակոթով ուղղում քեղաձիու վրայի շրջափոկը, իսկ Իվլևը նստած էր անձրևից մթնող ճաշասենյակում, զրուցում էր կոմսուհու հետ և սպասում թեյին․ արդեն բուրում էր տաք մարխով, թանձր սահում էր բաց պատուհանների կողքով կանաչ գոլորշին ինքնաեռի, որի մեջ բոկոտն աղջիկն առմուտքին ալ կրակից վառ հուրհրատող տաշեղներ էր խցկում՝ դրանց վրա կերոսին շաղելով։ Կոմսուհին լայն վարդագույն կապոտով էր, բաց, պուդրված կրծքով, նա ծխում էր՝ խորը ներքաշելով, հաճախ շտկում էր մազերը՝ մինչև ուսերը բացելով իր պիրկ և կլոր ձեռքերը, ներքաշելով և ծիծաղելով, նա շարունակ խոսակցությունը տանում էր սիրուն և իմիջիայլոց պատմում իր մոտ հարևանի՝ կալվածատեր Խվոշինսկու մասին, որը, ինչպես Իվլևը գիտեր դեռ մանկուց, ամբողջ կյանքը ցնորված էր սիրուց առ աղախին Լուշկան՝ վաղ երիտասարդ մահացած։

- Էհ, այդ լեգենդար Լուշկան,- նկատեց Իվլևը կատակով՝ փոքր-ինչ քաշվելով իր խոստովանությունից։ - Նրանից, որ այդ տարօրինակն աստվածացնում էր նրան, ողջ կյանքը նվիրում նրա մասին խելացնոր երազներին, ես երիտասարդ ժամանակ գրեթե սիրահարված էի նրան, երևակայում, աստված գիտի ինչ էի մտածում նրա մասին, թեև նա, ասում են, բնավ բարետես չէր։

- Այո՞,- ասաց կոմսուհին՝ չլսելով։

- Նա մահացավ այս ձմեռ։ Եվ Պիսարևը՝ միակը, որին նա երբեմն թողնում էր իր մոտ հին ընկերության բերումով, պնդում է, որ մնացյալ ամեն ինչում նա բնավ ցնդած չէր, ես լիովին հավատում եմ դրան, պարզապես նա էլ նախկինը չէր։

Վերջապես բոկոտն աղջնակը չտեսնված զգուշությամբ հին արծաթե սկուտեղով մատուցեց լճախխունջի գորշաճերմակ թեյը և ճանճապատ թխվածքներով զամբյուղիկը։

Երբ ճանապարհը շարունակեցին, անձրևն արդեն իսկապես սաստկացավ։ Ստիպված էին ծածկը բարձրացնել, ծածկվել պնդացած, չորացած ծածկոցով, կորացած նստել։ Խլահավերի պես թնդում էին ձիերը, նրանց մուգ և փայլուն ազդրերով հոսում էին շիթերը, անիվների տակ խշխշում էին ինչ-որ սահմանագծի խոտերը հացահատիկների մեջ, ուր տղան մտել էր ճանապարհը կարճելու հույսով, կառքի տակ կուտակվում էր տաք տարեկանի բույրը՝ խառնված հին տարանտասի հոտին․․․

- Այ թե ինչ, Խվոշինսկին մահացել է,- մտածեց Իվլևը։  -Պետք է անպայման մտնել, գոնե հայացք գցել խորհրդավոր Լուշկայի այդ դատարկված սրբավայրին․․․ Բայց ի՞նչ մարդ էր այդ Խվոշինսկին։ Խև՞ էր, թե՞ պարզապես ինչ-որ շվարած, անընդհատ մի բանի վրա կենտրոնացած հոգի։ Ծերուկ կալվածատերերի՝ Խվոշինսկու տարեկիցների պատմածով, նա մի ժամանակ գավառում հազվագյուտ խելացու համարում ուներ։ Եվ հանկարծ նրա վրա թափվեց այդ սերը, այդ Լուշկան, հետո նրա անսպասելի մահը և ամեն ինչ հօդս ցնդեց՝ նա փակվեց տանը, այն սենյակում, որտեղ ապրել և մահացել էր Լուշկան, և քսան տարուց ավելի նստում էր նրա թախտին, ոչ միայն ոչ մի տեղ դուրս չէր գալիս, այլ անգամ իր դաստակերտում ոչ մեկի աչքին չէր երևում, Լուշկայի թախտի ներքնակն ամբողջովին փոս էր գցել ու Լուշկայի ազդեցությանն էր վերագրում տառացիորեն ամենը, ինչ կատարվում էր աշխարհում՝ ամպրոպը մոտենում է՝ Լուշկան է ուղարկում ամպրոպը, պատերազմ է հայտարարված՝ ուրեմն՝ այդպես Լուշկան է որոշել, անբերություն է եղել՝ չեն գոհացրել տղամարդիկ Լուշկային․․․

- Դու Խվոշինսկա ես, ինչ է, գնում,- բղավեց Իվլևը՝ անձրևի տակ դուրս ցցվելով։

- Խվոշինսկա, - անձրևի աղմուկի միջից անհստակ արձագանքեց տղան, որի  կախ ընկած հովարագլխարկից արդեն հոսում էր ջուրը։- Պիսարևի գագաթ․․․

Այսպիսի ճանապարհ Իվլևը չգիտեր։ Վայրերը գնալով աղքատանում և ամայանում էին։ Ավարտվեց սահմանը, ձիերը քայլելով գնացին և թեքված տարանտասը ողողված դարուփոսով իջեցրին բլրի տակ՝ ինչ-որ դեռ չհնձած մարգագետիններ, որոնց կանաչ լանջերը տրտմագին աչք էին զարնում ցածր թխպամպերում։ Հետո ճանապարհը, մեկ կորչելով, մեկ վերսկսելով, սկսեց մի կողքից մյուսն անցնել ձորակի հատակներով, լաստենու թփերով և ուռենուտներով խանդակներով․․․ Ինչ-որ մեկի փոքր մեղվանոցն էր, մի քանի փեթակներ էին փռված բլրալանջին՝ մորուց կարմրող բարձր խոտերի մեջ։ Շրջանցեցին ինչ-որ հին, եղինջի մեջ խեղդված թումբն ու վաղուց չորացած լճակը՝ խոր ձորակը՝ մարդու հասակից բարձր աճած մոլախոտերով։ Մի զույգ սև թռչնիկներ եղերերգով նետվեցին դրանցից անձրևոտ երկինք։ Իսկ թմբի վրա՝ եղինջի մեջ, փոքր դալկավարդագույն ծաղիկներով փթթել էր հինավուրց թուփը՝ այն հաճելի ծառը, որ  կոչում են «աստծո ծառ»,- և հանկարծ Իվլևը հիշեց վայրերը, հիշեց, որ երիտասարդ ժամանակ ձին հեծած մի անգամ չէ այստեղ եկել։

- Ասում են, նա այստեղ է խեղդվել ոնց որ,- անսպասելի ասաց տղան։

- Դու Խվոշինսկու սիրուհու մասի՞ն ես ասում, ի՞նչ է,- հարցրեց Իվլևը։

 - Ճիշտ չէ, նա միտք էլ չուներ խեղդվելու։ 

- Չէ, խեղդվել է,- ասաց տղան։

- Դե, միայն թե կարծում եմ, նա ավելի շուտ աղքատութունից է խելքը թռցրել, ոչ թե նրանից․․․- և, լռելով, կոպիտ ավելացրեց․

- Իսկ մենք նորից պետք է մտնենք․․․ էդ․.. Խվոշինոն էլի։ Տես, ձիերն ախր ուժասպառվել են։

-Շնորհ արա,- ասաց Իվլևը։

Բլրակի վրա, ուր տանում էր անձրևաջրից անագագույն ճանապարհը, հատված անտառի տեղում, թաց, փտող ծեղի ու սաղարթների մեջ, կոճղերի և կաղամախու մատղաշ շիվերի մեջ, դառն ու թարմ բուրող, մենակյաց խրճիթ էր։ Շուրջը ոչ ոք չկար, միայն դրախտապանները, անձրևի տակ նստելով բարձր ծաղիկներին, զրնգում էին խրճիթից անդին բարձրացող ողջ հազվագյուտ անտառով, բայց երբ եռաձի կառքը, կեղտը շրմփացնելով, հավասարվեց դրա շեմին, ինչ-որ տեղից դուրս պրծավ մի ամբողջ ոհմակ վիթխարի շների՝ սև, շոկոլադագույն, ծխագույն, և կատաղի հաչոցով վխտաց ձիերի շուրջը՝ խոյանալով ուղիղ առ նրանց դնչերը, հընթացս շուռ ու մուռ գալով և ցատկելով տարանտասի ծածկի տակ։ Միևնույն պահին և նույնքան անսպասելի երկինքը տարանտասի վերևում ճեղքվեց ամպրոպի խլացուցիչ հարվածից, տղան մոլեգնումով նետվեց շներին մտրակահարելու, և ձիերը սրարշավեցին աչքերի առաջ առկայծող կաղամախու բների միջով։

Անտառից այն կողմ արդեն երևում էր Խվոշինսկայան։ Շները ետ ընկան և իսկույն սսկվեցին, գործիմացորեն ետ վազեցին, անտառը ետ քաշվեց, և առջևում նորից բացվեց դաշտը։ Իրիկնանում էր, և թխպամպերը ոչ այն է ցրվում էին, ոչ այն է մոտենում հիմա երեք կողմից՝ ձախից գրեթե սև, կապույտ լուսաշերտերով, աջից՝ գորշասպիտակավուն, որոտացող անդադար որոտով, իսկ հարավից՝ Խվոշինի դաստակերտից, գետային մարգագետնի բլրալանջերից՝ աղոտ-կապույտ, անձրևի  փոշաշերտերով, որոնց միջից  շառագունում էին հեռավոր ամպերի լեռները։ Բայց տարանտասի գլխավերևում անձրևը նոսրանում էր, և տեղից ելնելով՝ Իվլևը՝ ամբողջովին կեղտակոլոլ, հաճույքով ետ թեքեց ծանրացած ծածկն ու ազատորեն շնչեց դաշտի բուրող տամկությունը։

Նա նայում էր մոտեցող դաստակերտին, տեսնում էր, ի վերջո, այն, ինչի մասին լսել էր այդքան շատ, բայց նախկինի պես թվում էր, որ ապրել և մահացել է Լուշկան ոչ թե քսան տարի առաջ, այլ գրեթե անհիշելի ժամանակներում։ Մարգագետնով կորչում էր ճլախոտի մեջ փոքր գետակի հետքը, դրա վրայով թռչում էր որորը։ Ավելի հեռվում՝ կիսալեռան վրա, անձրևից սևացած խարերն էին, դրանց մեջ, իրարից հեռու փռված էին հինավուրց արծաթե բարդիները։ Տունը՝ բավական մեծ, մի ժամանակ սպիտակ, փայլփլուն թաց տանիքով, լրիվ լերկ տեղում էր։ Շուրջբոլորը ոչ այգի կար, ոչ կառույցներ, միայն երկու քարե սյուն էր դարպասների տեղում և ջրանցքների երկայնքով կոթուկներ։ Երբ ձիերը ծանծաղուտով անցան գետը և բարձրացան լեռը, ամառային տղամարդկային վերարկուով, կախ ընկած գրպաններով ինչ-որ կին կոթուկների վրայով քշում էր հնդուհավերին։ Տան ճակատը չտեսնված տաղտկալի էր՝ պատուհանները դրանում քիչ էին, և բոլորը փոքր էին, խրված հաստ պատերի մեջ։ Դրանցից մեկից զարմացական նայում էր մոտեցողներին մի երիտասարդ՝  լայնագոտի մոխրագույն գիմնազիական բլուզով, սև, գեղեցիկ աչքերով և սիրունատես, թեև դեմքը նրա դալուկ էր և պեպեններից թռչնի ձվի պես խայտաբղետ։

Պետք էր ինչ-որ բանով բացատրել իր այցը։ Ելնելով առմուտք և ներկայանալով՝ Իվլևն ասաց, որ ուզում է նայել և, միգուցե, գնել գրադարանը, որը, ինչպես ասում էր կոմսուհին, մնացել էր հանգուցյալից, և երիտասարդը վառ կարմրելով իսկույն տարավ նրան տուն․

- Այ սա հենց հայտնի Լուշկայի որդին է,- մտածեց Իվլևը՝ հայացքով ընդգրկելով ամենը, ինչ կար ճանապարհին և հաճախ ետ նայելով և ինչ պատահի ասելով, միայն թե ավելորդ անգամ նայի տիրոջը, որն իր տարիքի համար չափազանց ջահելատես էր թվում։

Սա պատասխանում էր հապճեպ, բայց կարճ, խճճվում էր, ըստ երևույթին, և ամաչկոտությունից, և ագահությունից․ այն, որ  խիստ ուրախացավ գրքերը վաճառելու հնարավորությունից և պատկերացրեց, որ  կվաճառի դրանք ոչ էժան, զգացվեց իր առաջին բառերից, այն անփույթ շտապողականությունից, որով նա հայտարարեց, որ այնպիսի գրքեր, ինչպիսին իրենն են, որևէ գումարով չես ճարի։ Կիսամութ խարերի միջով, որտեղ փռված էր խոնավությունից կարմիր ծղոտը, նա տարավ Իվլևին մեծ նախասրահ։

- Հենց այստեղ էլ ապրե՞լ է ձեր հայրը,- հարցրեց Իվլևը՝ մտնելով և հանելով գլխարկը։

- Հա, հա, այստեղ,- շտապեց պատասխանել երիտասարդը։

- Այսինքն, իհարկե, ոչ այստեղ․․․ չէ որ նրանք ամենաշատը ննջասենյակում էին նստում․․․․ բայց, իհարկե, այստեղ էլ էին լինում։

-Հա, գիտեմ, չէ որ նա հիվանդ էր,- ասաց Իվլևը։

Երիտասարդը բռնկվեց․

- Այսինքն ի՞նչ հիվանդ էր,- ասաց նա, նրա ձայնում լսվեցին ավելի տղամարդկային երանգներ։ - Դրանք բոլորը բամբասանքներ են, նրանց ուղեղն ամենևին հիվանդ չէր․․․ Նրանք պարզապես հա կարդում և ոչ մի տեղ  դուրս չէին գալիս, ահա և ամենը։ Դե ոչ, դուք, խնդրում եմ, հովարագլխարկը մի հանեք, այստեղ ցուրտ է, չէ որ մենք չենք ապրում այս մասում․․․

Ճիշտ է, տանն անհամեմատ ավելի ցուրտ էր, քան դրսում։ Անհյուրընկալ նախասրահում՝ փակցված թերթերով, թխպամպերից տխուր պատուհանի գոգին կեղևից լորի բույն էր։ Գետնի վրայով ինքն իրեն մոխրագույն քսակ էր թռչում։ Կռանալով երիտասարդը բռնեց այն և դրեց նստարանին, և Իվլևը հասկացավ, որ քսակում լոր է նստած, հետո մտան  դահլիճ։  Այս սենյակը՝ արևմուտք և հյուսիս նայող պատուհաններով, զբաղեցնում էր համարյա թե ամբողջ տան կեսը։ Պատուհաններից մեկից՝ արշալույսի ամպերի ետքից պարզվող ոսկու ֆոնին, երևում էր հարյուրամյա, ամբողջովին սև լացող կեչին։ Առջևի անկյունը ամբողջովին բռնում էր սրբապատկերների անապակի դարակը՝ պատված և կախված պատկերներով, դրանց մեջ առանձնանում էր և մեծությամբ, և հնությամբ արծաթե շուրջառով պատկերը, և դրանում, դեղնելով մոմով, ինչպես մահացած մարմնով, փռված էին դալկականաչ ժապավենակապերով պսակադրության մոմերը։

- Կներեք, խնդրեմ,- սկսեց Իվլևը՝ հաղթահարելով ամոթը,- մի՞թե ձեր հայրը․․․․

- Ոչ, դա այդպես չէ,- փնթփնթաց երիտասարդը՝ ակնթարթորեն հասկանալով նրան։ -Նրանք արդեն նրա մահից հետո են գնել այս մոմերը․․․ և նույնիսկ նշանի մատանին էին միշտ կրում․․․․

Կահույքը ճաշասենյակում կոպիտ էր։ Փոխարենը միջնապատերին սպասքով և նեղ, ոսկե եզրազարդերով մեծ գավաթներով լի պահարաններ էին։ Իսկ հատակը ամբողջովին ծածկված էր չորացված մեղուներով, որոնք  ոտքերի տակ չխկչխկում էին։ Մեղուներով էր պատված և հյուրասենյակը՝ լրիվ դատարկ։ Անցնելով դա և ևս մի պառկելաթախտով կիսամութ սենյակ, երիտասարդը կանգնեց ցածլիկ դռան մոտ և շալվարի գրպանից հանեց մեծ բանալին։ Դժվարությամբ պտտեց այն ժանգոտած կողպեքի ծակի մեջ, նա բացեց դուռը, ինչ-որ բան փնփնթաց, - և Իվլևը տեսավ երկփեղկ խցիկը, դրա մի պատին երկաթե, դատարկ մահճակալ էր, մյուսին՝ կարելյան կեչուց երկու գրապահարան։

- Սա հենց գրադարա՞նն է,- մոտենալով դրանցից մեկին՝ հարցրեց Իվլևը։

 Եվ երիտասարդը, շտապելով դրականորեն պատասխանել, օգնեց նրան բացել պահարանը և ագահորեն սկսեց հետևել նրա ձեռքերին։

Խիստ տարօրինակ գրքեր էին այդ գրադարանում։ Բացում էր Իվլևը հաստ կազմերը, շրջում մոխրագույն անհարթ էջը և կարդում՝ «Նզովյալ բնասահման»․․․ «Վաղորդյան աստղը և գիշերադևերը»․․․ «Խորհրդածություններ տիեզերքի խորհուրդների մասին»․․․  «Հիասքանչ ճանապարհորդություն կախարդական ծայրամաս»։ «Նորագույն երազահան»․․․ Իսկ ձեռքերն այդուհանդերձ թեթևակի դողում էին։ Ահա թե ինչով էր սնվում այդ միայնակ հոգին, որ մեկընդմիշտ փակվել էր աշխարհից այս խցիկում և դեռ վերջերս լքեց այն։ Բայց, միգուցե, այդ հոգին, իսկապե՞ս էլ լրիվ ցնորված չէր։

«Կա գոյություն,- հիշեց Իվլևը Բարատինսկու բանաստեղծությունները,- կա գոյություն, բայց ի՞նչ անուն դրան տաս։ Ոչ երազ է այն, ոչ արթնություն, դրանց միջև է այն, և մարդու մեջ իր խելացնորությանը սահմանակցում է ըմբռնումը»։ Պարզվեց արևմուտքում, ոսկին այդտեղից նայում էր գեղեցիկ բաց մանուշակագույն ամպերից և տարօրինակորեն  լուսավորում այս խղճուկ ապաստանը սիրո՝ սիրո չհասկացված, ինչ-որ սքանչահամակ վարքագրության վերածած մի ամբողջ մարդկային կյանք, որին, գուցե,  նախանշված էր լինելու ամենաընտել կյանք, թե իր թովչանքի մեջ ինչ-որ խորհդավոր Լուշկա չպատահեր․․․

Մահճակալի տակից վերցնելով աթոռակը՝ Իվլևը նստեց պահարանի առաջ և հանեց ծխախոտը՝ աննկատ զննելով և հիշելով սենյակը։ 

- Դուք ծխո՞ւմ եք,- հարցրեց նա դիմացը կանգնած երիտասարդին։ Սա նորից կարմրեց։

- Ծխում եմ,- փնթփնթաց նա և փորձեց ժպտալ։ - Այսինքն ոչ թե ծխում եմ, ավելի շուտ փստացնում եմ։ Թեպետև, թույլ տվեք, շատ շնորհակալ եմ ձեզ։

Եվ, անփութորեն վերցնելով ծխախոտը, ծխեց դողացող ձեռքերով, ետ գնաց առ պատուհանագոգը և նստեց դրա վրա՝ փակելով արշալույսի դեղին գույնը։

- Իսկ սա ի՞նչ է,- հարցրեց Իվլևը՝ կռանալով դեպի մեջտեղի դարակը, որի վրա լոկ մի շատ փոքր գրքույկ էր, աղոթագրքի պես, և տուփիկ, որի անկյունները պատված էին արծաթով, որ ժամանակի հետ մգացել էր։ 

- Հենց այնպես․․․ Այս տուփիկում հանգուցյալ մորս մանյակն է,- կմկմալով, բայց ջանալով անփույթ խոսել, պատասխանեց երիտասարդը։

- Կարե՞լի է նայել։

- Խնդրեմ․․․ թեպետ այն շատ հասարակ է․․․  ձեզ չի կարող հետաքրքրել․․․

Եվ բացելով տուփիկը՝ Իվլևը տեսավ քրքրված նրբաքուղ, էժանագին կապույտ գնդիկներով՝ ասես քարե։ Եվ այնպիսի հուզում համակեց նրան այդ գնդիկներին նայելիս՝ մի ժամանակ փռված նրա վզին, որին վիճակված էր լինել այդքան սիրված և ում աղոտ կերպարը չէր կարող հիասքանչ չլինել, ինչը սրտխփոցից շաղում էր աչքերը։ Կուշտ նայելով՝ Իվլևը զգուշորեն տուփիկը տեղը դրեց, հետո վերցրեց գրքույկը։ Պստլիկ, հարյուր տարի առաջ հիանալի տպած «Սիրո քերականությունն էր, կամ սիրելու արվեստը, կամ սիրելու և փոխադարձ սիրված լինելու արվեստը»։

- Այս գրքույկը, ցավոք, չեմ կարող վաճառել,- դժվարությամբ ասաց երիտասարդը։ - Այն շատ թանկ է ․․ նրանք անգամ իրենց բարձի տակ էին դնում․․․

- Դե, միգուցե, դուք թույլ տաք այն նայել,- ասաց Իվլևը։

- Խնդրեմ, - շշնջաց երիտասարդը։

Եվ հաղթահարելով անհարմարությունը, աղոտ տոչորվելով նրա սևեռուն հայացքից՝ Իվլևը սկսեց դանդաղ թերթել «Սիրո քերականությունը»։ Այն ամբողջովին բաժանված էր փոքր գլուխների․ «Գեղեցկության մասին, սիրո մասին, ուղեղի մասին, սիրային նշանների մասին, հարձակման և պաշտպանության մասին, բաժանման և հաշտության մասին, պլատոնական սիրո մասին»․․․ Ամեն գլուխ բաղկացած էր կարճառոտ, նրբին, երբեմն շատ սրամիտ ասույթներից, և դրանցից որոշները նրբանկատորեն ընգծված էին գրիչով, կարմիր թանաքով։ «Սերը պարզ դրվագ չէ մեր կյանքում,- կարդաց Իվլևը։ - Բանականությունը մեր հակասում է սրտին և չի համոզում դրան․․․ -Կանայք երբեք այնքան ուժեղ չեն լինում, որքան երբ նրանք զինվում են թուլությամբ։ -Կնոջը մենք պաշտում ենք նրա համար, որ նա տիրում է մեր իդեալական երազանքին։ - Սնապարծությունը ընտրում է, ճշմարիտ սերը՝ ոչ։ -Սքանչելի կինը պետք է զբաղեցնի երկրորդ աստիճանը, առաջինը պատկանում է սիրելի կնոջը։  Հենց նա էլ դառնում է մեր սրտի տիրուհին՝ դեռ նախքան մենք նրա մասին հաշվետու կլինենք մեզ, սիրտը մեր սիրո գերին է դառնում առհավետ...»։  Հետո «ծաղիկների լեզվի պարզաբանումն» էր, և նորից ինչ-որ բան էր ընդգծված․ «Վայրի կակաչ՝ վիշտ։ Գեղասփռ՝ թովչանքդ դրոշմված է սրտումս։ Վարդիփող՝ քաղցրալի հիշողություններ։ Տրտում գերանի՝ մելամաղձություն։ Օշինդր՝ հավերժական  դառնություն․․․»:  Իսկ ամենավերջի մաքուր էջին միևնույն կարմիր թանաքով  մանր, մարգարտաշար գրված քառատող էր։ Երիտասարդը վիզը երկարեց, նայեց «Սիրո քերականությանը», և ասաց շինծու քմծիծաղով․

- Սա հենց իրենք են գրել․․․

Կես ժամից Իվլևը թեթևությամբ հրաժեշտ տվեց նրան։ Բոլոր գրքերից նա թանկ գնով առավ միայն այդ գրքույկը։ Ոսկեմշուշ արշալույսը խամրեց դաշտերից անդին ամպերում, դեղին արտացոլվում էր ջրափոսերում, թաց և կանաչ էր դաշտերում։ Տղան չէր վռազում, բայց Իվլևը չէր շտապեցնում նրան։ Տղան պատմում էր, որ այն կինը, որը քիչ առաջ կոթուկների վրայով քշում էր հնդուհավերին, սարկավագի կին է, որ երիտասարդ Խվոշինսկին ապրում է նրա հետ։ Իվլևը չէր լսում։ Նա անընդհատ մտածում էր Լուշկայի մասին, նրա մանյակի մասին, որ իր մեջ բարդ զգացում թողեց, նման նրան, որպիսին ինքն ապրել էր վաղուց իտալական քաղաքներից մեկում մի սրբի մասունքին նայելիս․ «Մտավ նա առհավետ իմ կյանք»-, մտածեց նա։ Եվ հանելով իր գրպանից «Սիրո Քերականությունը»՝ այգաբացի լույսի ներքո դանդաղ վերընթերցեց դրա վերջին էջին գրված բանաստեղծությունը․

Քեզ սիրահարների սրտերը կասեն

«Քաղցրանուշ ավանդություններում ապրի»

Եվ թոռներին, ծոռներին ցույց կտան

Այս Սիրո Քերականությունը։

Ռուսերենից թարգմանությունը՝ Գրիգոր Ֆերեշեթյանի