Վլադիմիր Նաբոկով. Հավաքածու

Նա ծեր էր, հիվանդ, ոչ ոքի պետք չէր աշխարհում և չքավորության մեջ հասել էր այն աստիճանին, երբ մարդն իրեն այլևս չի հարցնում, թե ինչով է ապրելու վաղը, այլ միայն զարմանում է, թե ինչով է ապրել երեկ։ Բացի հիվանդությունից, նա աշխարհում չուներ որևէ անձնական կապվածություն։ Նրա ավագ, չամուսնացած քույրը, ում հետ նա քսանական թվականներին մեկնել էր Ռուսաստանից, վաղուց մահացել էր․ նա օտարացել էր նրանից՝ ընտելանալով նրա ձևն ունեցող դատարկությանը, բայց հիմա տրամվայում, գերեզմանոցից վերադառնալիս, որտեղ եղել էր պրոֆեսոր Դ․-ի հուղարկավորությանը, ապարդյուն դառնությամբ մտորում էր այն մասին, որ քրոջ գերեզմանը բարձիթողի է, խաչի ներկը ճաքճքել է, իսկ անունն արդեն հազիվ է զանազանվում լորենու ստվերից, որը սահելով նրա վրայով՝ ջնջում է այն։ Պրոֆեսոր Դ․-ի թաղմանը ներկա էին մոտ տասներկու ծեր, հեզաբարո մարդիկ, որոնք ամոթալի առնչված էին մահվան ճղճիմ հավասարությամբ և որոնք, ինչպես լինում է այդպիսի դեպքերում, և միասին էին, և անջատ, ինչ-որ ճնշող սպասման մեջ, քանի դեռ կատարվում էր ճյուղերի աշխարհիկ հուզումով ընդմիջվող աղքատիկ ծեսը․ կիզում էր անոթի ժամանակ անտանելի արևը, իսկ նա հավուր պատշաճի հագել էր վերարկու, որը ծածկում էր  կոստյումի մեղմիկ ամոթանքը։ Ու թեպետ պրոֆեսոր Դ․- ին ինքը ճանաչում էր բավական մոտիկից, և թեև ինքն ուղղակիորեն և հաստատակամորեն ջանում էր այս տոթ, երջանիկ հուլիսյան քամու տակ իր աչքերի առջև հստակ և անաղարտ պահել արդեն խարխլվող և շրջվող և ձեռքից դուրս պրծնող հանգուցյալի բարի կերպարը, բայց միտքն անընդհատ սահում էր դեպի հիշատակի այն կողմը, որտեղ իր անփոփոխ սովորույթներով գործնականորեն համբառնում էր քույրը, որը հենց այնպիսին էր, ինչպիսին ինքը՝ ծանրակշիռ, գեր, հենց նույն ակնոցով, որպիսին ինքն ուներ, ուժը բացարձակապես տղամարդկային, խոշոր ու կարմիր, ասես լաքապատ քթով, հագին գորշ ժակետ, ինչպիսին մինչև օրս կրում են ռուսական հասարակական գործչուհիները, սքանչելի, սքանչելի հոգի է, որն առաջին հայացքից ապրում էր խելացիորեն, հմտորեն և կայտառ, բայց, որքան էլ տարօրինակ է, լոկ իրեն հայտնի տրտմության զարմանալի նշույլներով, որոնց համար էլ, ճիշտն ասած, ինքը սիրում էր նրան։

Տրամվայում, բեռլինյան օտար անձկության մեջ մինչև վերջ դեռ մնացել էր գերեզմանոցում եղածներից մեկը, Վասիլի Իվանովիչին քիչ ծանոթ մի երդվյալ հավատարմատար (նույնպես ոչ մեկին, բացի ինձանից, պետք չեկող), և Վասիլի Իվանովիչը որոշ ժամանակ զբաղված էր այն հարցով, թե զրուցի արդյոք նրա հետ, եթե տրամվայի բազմության վերաբաշխումը պատաահաբար իրենց ի մի բերի․նա, իմիջիայլոց անթարթ նայում էր պատուհանից փողոցների շրջապտույտին՝ հեգնանքի արտահայտությունը խիստ անխնամ դեմքին։ Վերջապես (և հենց այդ պահը որսացի, որից հետո այլևս ոչ մի րոպե տեսողությունիցս բաց չէի թողնում զորակոչիկին) Վասիլի Իվանովիչը դուրս եկավ, և քանի որ ծանրամարմին էր ու անճոռնի, ապա վագոնավարը նրան օգնեց իջնելու քարե կղզյակի վրա, իջնելով նա անշտապ շնորհակալությամբ ընդունեց սեփական ձեռքը, որի թևքից դեռ բռնել էր վագոնավարը, դանդաղ դարձրեց ոտնաթաթերը, շրջվեց և վտանգը կանխատեսելով շարժվեց դեպի ասֆալտը՝ մտադրվելով անցնել փողոցը։

Անցավ բարեհաջող։ Քիչ առաջ, երբ դողդոջուն քահանան առաջարկեց ձեռնամուխ լինել հավերժ հիշատակի երգեցողությանը, Վասիլի Իվանովիչն այնքան երկար, այնպիսի դժվարությամբ էր ծնկում, որ ամեն ինչ արդեն ավարտվել էր, երբ վերջապես ծնկեց, և այդժամ ինքն արդեն չէր կարողանում կանգնել, և ծերունի Տիխոցկին օգնեց նրան, ինչպես որ այժմ օժանդակեց վագոնավարը։ Այս երկակի տպավորությունը խորացրեց ինչ-որ արդեն հողին նմանվող խոնջանքի զգացումը, որը, սակայն, ուներ իր հաճույքը, և մտորելով, որ միևնույն է՝ վաղ է լավ, ձանձրալի մարդկանց մոտ գնալը, որոնց մոտ ինքն իջևանել էր, Վասիլի Իվանովիչը հենց ինքն իրեն գավազանով ցուցանշեց նստարանը և դանդաղ, մինչև վերջին վայրկյանը չենթարկվելով ձգողականության ուժին, նստեց, փլվեց։

Ցանկալի էր, այնուամենայնիվ, հասկանալ, թե որտեղից էր դա՝ այս երջանկությունը, երջանկության այս մակահոսքը, որը հոգին իսկույն փոխակերպում է ինչ-որ մեծ, թափանցիկ ու թանկագին մի բանի։ Չէ՞ որ, ի սեր Աստծո, մարդը ծեր է, հիվանդ, վրան արդեն մահվան խարանը, նա ամենքին կորցրել է՝ կնոջը, որը դեռևս Ռուսաստանում իրենից հեռացել էր հայտնի սևհարյուրակային բժիշկ Մալինովսկու մոտ, լրագիրը, որտեղ ինքն աշխատել էր, մանկության ընկերոջը, ընթերցողին, անվանակցին՝ թանկագին Վասիլի Իվանովիչ Մալերին, որին քաղաքացիական պատերազմի տարիներին գավառում տանջամահ էին արել, Խաբրինում քաղցից մահացած եղբորը, քրոջը։

Նա, վերստին սրտնեղելով, մտածեց սողքով արդեն բնության գիրկն անցնող գերեզմանի անկայունության մասին, ահա արդեն յոթը տարի է, ինչ ինքը դադարել է դրա մասին հագալուց՝ ձեռ քաշելով դրանից։ Առանց որևէ պատճառի՝ Վասիլի Իվանովիչը խիստ մոլեգնությամբ հանկարծ երևակայության մեջ տեսավ այն մարդուն, որին քույրը մի ժամանակ սիրում էր՝ գարշինյան տեսակի, կիսախելագար, թոքախտավոր, հմայիչ, արջնաթույր և գնչուական աչքերով, որը հանկարծ ինքնասպան էր եղել այլ մեկի համար, արյունը կրծքակալին, փոքրիկ ոտքերին պճնազարդ կիսակոշիկներ։ Այնուհետև առանց որևէ կապի, նա տեսավ դեռատի քրոջը՝ տիֆից հետո խուզված նորաթուխ գլխով, որն իրեն բազմոցարանում բացատրում էր  առարկաներին հպվելու իր մշակած բարդ համակարգը, այնպես որ նրա կյանքը վերածվել էր իրերի միջև խորհրդավոր հավասարակշռությունը պահպանելուն առնչվող մշտական հոգածությունների՝ անցնելիս պատը ձախ ձեռքի ափով շոշափել սահեցնելը, հետո՝ աջը՝ ձեռքերը կարծես թե սուզելով առարկայի զգացողության մեջ, որպեսզի լինեն մաքուր, աշխարհի հետ հաշտ՝ արտացոլվելով միմյանց մեջ, իսկ հետագայում նա հետաքրքրվում էր գլխավորապես կանանց հարցերով, հիմնադրում էր ինչ-որ կանացիական դեղատներ և խելահեղորեն վախենում էր հանգուցյալներից, որովհետև ինչպես ինքն էր ասում՝ չէր հավատում Աստծուն։

Այսպես ուրեմն, գրեթե տասը տարի կորցնելով այդ քրոջը, որին գիշերային արցունքների համար առանձնակի քնքշությամբ էր սիրում․ հենց նոր վերադառնալով գերեզմանոցից, որտեղ հողի հետ տխմար քաշքշուկը վերակենդանացրեց հիշողությունը․ այնչափ ծանր էր, թույլ, դանդաղկոտ, որ չէր կարողանում ոչ ոտքի կանգնել, ոչ էլ՝ տրամվայի հարթակից իջնել (վագոնավարի գթասրտորեն վար երկարած ձեռքերը․ ըստ իս՝ ուղևորներից ինչ-որ մեկն էլ էր օժանդակում), հոգնած, միայնակ, գեր, իր կարկատած սպիտակեղենի, քրքրվող տաբատի, իր ողջ անխնամ, ոչ ոքից չսիրված, վատ կարգավորված պարարտության պատճառով հնաձև ամոթխածության ամենայն նրբություններով ամաչող Վասիլի Իվանովիչը համակված էր, սակայն, ինչ-որ անպատշաճ երջանկությամբ՝ ծագումով անհայտ, որն իր երկարատև ու բավականին հարափոփոխ կյանքի ընթացքում քանիցս զարմացրել էր  իրեն իր հանկարծահաս ներխուժմամբ։ Նա նստած էր բոլորովին հանդարտ, ձեռքերը դրած (երբեմն միայն ուղղելով մատները) գավազանի կեռմանին և լայն զիստերը տարածած, այնպես որ որովայնի կլոր հենքը արձակված վերարկուի շրջանակում հանգրվանում էր նստարանի եզրին։ Մեղուները սպասարկում էին նրա գլխավերևի ծաղկուն լորենուն, այդտեղից՝ նրա շքեղ թավուտից ծավալվում էր մեղվի անուշ բույրը, իսկ ներքևում՝ նրա հովանու ներքո, պատի երկայնքով, վառ դեղնում էին ծաղկային պսակաթերթերը, որ նման էին տրորված գոմաղբի։ Ողջ սիգամարգի միջով, պուրակի մեջտեղում ընկած էր կարմիր թաց աղիքը, և դրանից այն կողմ ժայթքում էր ճաճանչավետ ջուրը՝ շիթերի պսակի բազմերանգ ուրվականով։ Ալոճենու թփուտների և շալե ոճով կառուցված հանրային զուգարանի արանքով երևում էր թխակապույտ մի փողոց, այդտեղ հաստ միմոսի պես կանգնած էր գովազդասյունը և զրնգալով ու ոռնալով անցնում էր տրամվայը։

Այդ պուրակը, այդ վարդերը, այդ կանաչը՝ իր բոլոր անպաճույճ փոխակերպումներով, նա տեսել էր հազար անգամ, սակայն, ամեն ինչ միջաթափանց փայլատակում էր կյանքով, նորությամբ, մասնակցությամբ իր ճակատագրին, երբ նրա և ինձ հետ տեղի էին ունենում երջանկության այդպիսի նոպաներ։ Կողքին, մուգ կապույտով ներկված, արևատոչոր, հյուրընկալ և անհաղորդ նույն նստարանին, նստեց մի պարոն՝ ռուսական լրագիրը ձեռքին։ Ես դժվարանում եմ նկարագրել այդ պարոնին, կարիք էլ չկա, ինքնադիմանկարը հազվադեպ է հաջող լինում, քանի որ աչքերի արտահայտության մեջ գրեթե միշտ լարվածություն է մնում․ հայելու հիպնոսն է, որից չես խուսափի։ Ինչո՞ւ ես վճռեցի, որ այն մարդուն, որի կողքը նստեցի, Վասիլի Իվանովիչ են անվանում։ Հենց այն պատճառով, որ անունների այդ զուգակցությունը, ասես, թիկնաթոռ լինի, իսկ նա լայն էր ու փափուկ, տնային մեծ դեմքով և ձեռքերը գավազանին դրած, նստել էր հարամարավետմ անշարժ, լոկ ակնաբիբերն էին տարուբերվում ակնոցի ապակիների տակից, շարժվող ամպից, դեպի մյուս կողմը շարժվող բեռնատարը կամ էլ գլաքարերի վրա որդուն կերակրող ճնճղուկից դեպի ընդմիջվвх, ցնցվող շարժումը, որ անում էր փայտե փոքրիկ ավտոմեքենան, և որը թելից բռնած քաշում էր նրան մոռացած երեխան (ահա կողքի ընկավ, սակայն շարունակեց ընթանալ)։ Պրոֆեսոր Դ․-ի մահազդն ակնառու տեղ էր բռնում լրագրում, և ահա, աճապարելով մի կերպ ավելի մռայլ և տիպականորեն կահավորելու Վասիլի Իվանովիչի առավոտը՝ հենց ես էլ նրա համար սարքեցի հուղարկավորության  այդ ուղևորությունը, թեև գրում էին, թե օրվա մասին կհայտարարվի առանձնակի, բայց, կրկնում եմ, ես շտապում էի, բացի այդ կամենում էի, որ այդպես լինի, չէ՞ որ նա հենց նրանցից էր, որոնց տեսնում ես արտասահմանում՝ ռուսական հանդիսությունն երին, և որոնք կանգնած են լինում, ասես, մեկուսի, սակայն այդպիսով ընդգծում են իրենց ներկայության սովորականությունը, և քանի որ նրա գիրուկ, ածիլված դեմքի նրբագծերում կար ինչ-որ բան, որն ինձ հիշեցնում էր մոսկովյան հասարակական տիկին Ա․ Մ․ Ակսակովայի դիմագծերը, որին հիշում եմ մանկուց․ նա ինձ հեռավոր ազգականուհի էր ես գրեթե պատահաբար, բայց արդեն անկասելի մանրամասներով իրեն դարձրի նրա քույրը, և այդ ամենը կատարվեց գլխապտույտ արագությամբ, որովհետև ինձ ամեն գնով հարկավոր էր այ այդպիսին, ինչպիսին նա էր, վեպիս միջադեպի համար, վեպ, որի վրա տքնում եմ արդեն երրորդ տարին։ Իմ ինչ գործն էր, որ այդ հաստափոր ծեր մարդը, որին ես սկզբում տեսա տրամվայից իջնելիս, և որը հիմա նստել էր կողքիս, թերևս բնավ էլ ռուս չէ։ Ես այնքան գոհ էի նրանից։ Նա այնքան տարողունակ էր։ Զգացողությւնների տարօրինակ զուգադիպությամբ ինձ թվում էր, թե ես անծանոթին վարակում եմ այն կայծկլտուն երջանկությամբ, որից մաշկս սարսռում է․․․

Ես կամենում էի, որպեսզի, չնայած ծերությանը, չքավորությանը, որովայնի ուռուցքին, Վասիլի Իվանովիչը բաժաներ իմ երանության զարհուրելի զորությունը, համամասնակցությամբ քավելով նրա անօրիակությունն այնպես, որպեսզի դա դադարեր ամենքին անհայտ զգացմունք լինելուց, խելահեղության հազվագյուտ տեսակ, ողջ հոգում սփռված հրեշավոր ծիածան, այլ դառնար թեկուզ միայն երկու մարդու համար մատչելի, դառնար նրանց խոսակցության առարկան, և դրա միջոցով ձեռք բերեր ապրելու իրավունքներ, որոնցից, այլապես իմ վայրի, հեղձուցիչ երջանկությունը զրկված է կատարելապես։ Վասիլի Իվանովիչը (ես համառում էի այդ անվան համար) հանեց ֆետրե սև, լայնեզր գլխարկը, կարծես ոչ թե գլուխը թարմացնելու համար, այլ հենց այն պատճառով, որպեսզի ողջունի իմ մտքերը։ Նա դանդաղ շոյեց իր ճաղատը, և լորենու տերևների ստվերներն անցան մեծ ձեռքի երակների վրայով և դարձյալ ընկան ճերմակավուն վարսերի վրա։ Ահա նույնքան դանդաղորեն նա գլուխը շրջեց դեպի ինձ, նայեց իմ լրագրին, ընթերցող ձևացողի քողարկված իմ դեմքին և վեհանձնորեն շրջվելով դրեց լայնեզր գլխարկը։

Սակայն նա արդեն իմն էր։ Ահա նա ջանադրությամբ բարձրացավ, շտկվեց, գավազանը մի ձեռքից մյուսը փոխանցեց և նախ կարճ փորձարկման քայլ անելով՝ հանգիստ հեռացավ, եթե չեմ սխալվում, առհավետ, սակայն ժանտախտի պես նա իր հետ տանում էր արտասովոր մի վարակ և ծածուկ կապված էր ինձ հետ, ինչ-որ գլխի խորքում մեկ րոպե հայտնվելու դատապարտված, ինչ-որ պարբերության շրջադարձում։

Իմ ներկայացուցիչն այժմ մենակ էր նստարանին, և քանի որ նա շարժվեց դեպի ստվերը, որտեղ հենց նոր նստած էր Վասիլի Իվանովիչը, ապա նրա ճակատին ճոճվում էր նույն լորենու զովքը, որը պսակում էր հեռացածին։

Ռուսերենից թարգմանությունը՝  Վարդան Ֆերեշեթյանի