Կոմիտասից մինչև Ազնավուր․ կենդանի երաժշտության երեկո Գրականության և արվեստի թանգարանում

Վերջերս Եղիշե Չարենցի անվան Գրականության և արվեստի թանգարանը վերածվել էր երաժշտական հանդիպման բացառիկ վայրի, որտեղ հայ երաժշտարվեստի երեք հսկաների՝ Կոմիտասի, Առնո Բաբաջանյանի և Շառլ Ազնավուրի ստեղծագործությունները մեկ երեկոյի ընթացքում միավորվեցին նույն գաղափարի շուրջ՝ ազգային երաժշտական ժառանգությունը ժամանակակից շնչով ներկայացնելու, այն նորովի ընկալելու՝ պահպանելով հեղինակների ստեղծագործական էությունը։

Վերջին տարիներին աշխարհի առաջատար թանգարաններն աստիճանաբար ընդլայնում են իրենց առաքելությունը՝ դառնալով ոչ միայն պատմության ու մշակութային ժառանգության պահպանման վայրեր, այլև յուրօրինակ մշակութային հարթակներ, որտեղ արվեստը ներկայանում է ինչպես ցուցադրման, այնպես էլ կենդանի կատարողական  եղանակով, ստեղծագործական երկխոսությամբ և հանդիսատեսի անմիջական մասնակցությամբ։ Նույն ճանապարհով է ընթանում նաև Եղիշե Չարենցի անվան Գրականության և արվեստի թանգարանը, որն իր հարկի տակ պարբերաբար համախմբում է երաժիշտների, դերասանների, գրողների և արվեստասեր հանրությանը՝ մշակութային ժառանգությունը ներկայացնելով ժամանակակից ձևաչափերով։ Այդ առումով օգոստոսի 2-ի համերգային երեկոն պարզապես երաժշտական ծրագիր չէր․ այն վկայում էր, որ թանգարանը կարող է լինել կենդանի մշակութային օրգանիզմ, որտեղ անցյալն ու ներկան մշտապես երկխոսության մեջ են, իսկ ցուցանմուշներն ու երաժշտությունը լրացնում են միմյանց՝ ստեղծելով ամբողջական մշակութային փորձառություն։

Համերգային երեկոյի մեկնարկը տրվեց թանգարանի և վերջինիս մասնաճյուղերի գծով տեղակալ Վահագն Զաքարյանի ողջույնի խոսքով։ Ողջունելով ներկաներին՝ նա ներկայացրեց երեկոյի երաժիշտներին՝ վոկալիստ Արսեն Զաքարյանին և դաշնակահար Արմեն Պուչինյանին՝ ընդգծելով նման մշակութային նախաձեռնությունների կարևորությունը թանգարանի կյանքում։ Նրա խոսքն արդեն իսկ հանդիսատեսին նախապատրաստեց ոչ միայն երաժշտական, այլև մշակութային հիշարժան հանդիպման։

Երեկոյի ծրագիրը բաղկացած էր երեք մասից։ Առաջին մասում հնչեցին Կոմիտասի ստեղծագործությունները, երկրորդում՝ Առնո Բաբաջանյանի, իսկ երրորդում՝ Շառլ Ազնավուրի երգերը։ Ծրագիրը միավորում էր երեք տարբեր ժամանակաշրջաններ և երեք մեծ անհատականությունների երաժշտական աշխարհները, որոնք, չնայած իրենց ոճական տարբերություններին, ունեն մեկ ընդհանրություն՝ ծնվել են ազգային արմատներից և դարձել համամարդկային արժեքներ։

Կոմիտասի երաժշտությունը հայ ժողովրդի հոգևոր դիմագծի ամենավառ արտահայտություններից է։ Նրա ստեղծագործություններում յուրաքանչյուր մեղեդի կրում է ժողովրդի հիշողությունը, պատմությունը և հոգեբանությունը։ Այդ պատճառով էլ Կոմիտասի երգերի յուրաքանչյուր նոր կատարում պատասխանատվություն է՝ պահպանելու հեղինակի մտածողությունն ու ազգային հնչերանգը։ Երեկոյի ընթացքում Արսեն Զաքարյանն ու Արմեն Պուչինյանը հենց այդ սկզբունքով էլ ներկայացրին Կոմիտասի ստեղծագործությունները՝ դրանք հարստացնելով ժամանակակից երաժշտական մտածողության տարրերով, բայց չշեղվելով հեղինակի գաղափարական և գեղարվեստական աշխարհից։

Առաջին մասի առանձնահատուկ պահերից էր հատուկ հյուր Անուշ Միրզախանյանի մասնակցությունը։ Նա Արսեն Զաքարյանի հետ միասին, կիթառի նվագակցությամբ, ներկայացրեց Կոմիտասի երկու ստեղծագործություն։ Կիթառի մեղմ ու ջերմ հնչողությունը նոր գունային երանգ հաղորդեց հայտնի երգերին՝ ստեղծելով առավել մտերմիկ և անկեղծ մթնոլորտ։

Հատկապես ուշագրավ էր Կոմիտասի «Նուբար» երգի կատարումը, որի ընթացքում դաշնակահար Արմեն Պուչինյանը հանդես եկավ ինքնատիպ իմպրովիզացիոն դրվագով։ Նա ստեղծագործության մեջ ներմուծեց հատված Կոմիտասի «Վաղարշապատի պարը» ստեղծագործությունից։ Այդ երաժշտական լուծումը ոչ միայն բնականորեն միահյուսվեց երգի հնչողությանը, այլև ընդգծեց Կոմիտասի ստեղծագործությունների ներքին գաղափարական և երաժշտական ամբողջականությունը՝ հանդիսատեսին հնարավորություն տալով մեկ ստեղծագործության մեջ զգալ կոմպոզիտորի բազմաշերտ երաժշտական աշխարհը։

Երեկոյի երկրորդ մասը նվիրված էր Առնո Բաբաջանյանի ստեղծագործություններին։ Բաբաջանյանի երաժշտությունը վաղուց արդեն դարձել է հայ մշակույթի այցեքարտերից մեկը։ Նրա ստեղծագործություններում դասական երաժշտությունը միահյուսվում է ջազային, էստրադային և ազգային տարրերի հետ՝ ստեղծելով անկրկնելի հուզական աշխարհ։ Բաբաջանյանի երաժշտությունը միաժամանակ ուժեղ է, քնարական և մարդկային, ինչի շնորհիվ շարունակում է հուզել տարբեր սերունդների ունկնդիրներին։

Ծրագրի կարևոր դրվագներից էր Արմեն Պուչինյանի սոլո կատարումը։ Դաշնակահարը ներկայացրեց Առնո Բաբաջանյանի «Էլեգիա» ստեղծագործությունը՝ ցուցադրելով բարձր կատարողական վարպետություն, երաժշտական նուրբ ճաշակ և ստեղծագործության ներքին դրամատիզմը բացահայտելու կարողություն։ Նրա մեկնաբանությունն արժանացավ հանդիսատեսի ջերմ ու երկարատև ծափողջույններին։

Համերգի երրորդ մասը նվիրված էր Շառլ Ազնավուրին, որի երգարվեստը վաղուց անցել է ազգային սահմանները և դարձել համաշխարհային մշակութային ժառանգության կարևոր բաղադրիչ։ Ազնավուրի երգերը մարդկային զգացմունքների, սիրո, կարոտի, հիշողությունների և կյանքի մասին պատմող փոքրիկ դրամաներ են, որոնք տարիների ընթացքում չեն կորցրել իրենց արդիականությունը։ Երեկոյի ընթացքում հնչած ստեղծագործությունները ևս մեկ անգամ հիշեցրին, թե որքան խորն է հայ մշակույթի ազդեցությունը համաշխարհային երաժշտության զարգացման գործում։

Համերգի ամբողջ ընթացքում դահլիճում տիրում էր բացառիկ ջերմ մթնոլորտ։ Հանդիսատեսը ոչ միայն ուշադիր հետևում էր կատարմանը, այլև բազմաթիվ երգերի ընթացքում ձայնակցում էր Արսեն Զաքարյանին։ Այդ անմիջական հաղորդակցությունը վերածվեց կենդանի երկխոսության՝ երաժիշտների և ունկնդիրների միջև ստեղծելով փոխադարձ վստահության ու անկեղծության մթնոլորտ։ Հենց այսպիսի ձևաչափերն են վերափոխում մշակութային միջոցառման ավանդական ընկալումը՝ հանդիսատեսին դարձնելով ոչ թե պասիվ դիտորդ, այլ ստեղծագործական գործընթացի անմիջական մասնակից։ Այդ փոխգործակցությունը ևս մեկ անգամ փաստում է, որ թանգարանը կարող է լինել կենդանի մշակութային հաղորդակցության տարածք, որտեղ արվեստը ոչ միայն ցուցադրվում է, այլև ապրում է ներկայի մեջ։

Այս թեմայի համատեքստում Արսեն Զաքարյանը հիշատակեց Կոմիտասի հայտնի խոսքը։ Երբ գեղանկարիչ Փանոս Թերլեմեզյանը Փարիզի հոգեբուժարանում այցելում է Կոմիտասին, հարցնում է․ «Հա՞յ երաժշտությունն է լավ, թե եվրոպականը», Կոմիտասը պատասխանում է. «Դուն ուզում ես դեղձից ծիրանի հա՞մ առնել»։ Այս միտքը դարձավ ողջ երեկոյի գաղափարական առանցքը։ Երաժիշտներն իրենց մշակումներում օգտագործում էին ժամանակակից երաժշտական արտահայտչամիջոցներ՝ պահպանելով ստեղծագործությունների ազգային էությունը, ապացուցելով, որ նորարարությունը կարող է գոյակցել ավանդույթի հետ։

Համերգն առանձնանում էր նաև մեկ այլ կարևոր հանգամանքով։ Այն ևս մեկ անգամ ցույց տվեց, որ մշակութային ժառանգության արդիականացումը չի ենթադրում դրա վերափոխում կամ սկզբնական արժեքների կորուստ։ Ընդհակառակը՝ նոր երաժշտական լուծումները, իմպրովիզացիոն տարրերը և ժամանակակից կատարողական մոտեցումները կարող են դառնալ այն կամուրջը, որի միջոցով դասական արվեստը հասանելի և գրավիչ է դառնում նաև երիտասարդ սերնդի համար։ Այս իմաստով երեկոն կարելի է դիտարկել որպես ավանդույթի և արդիականության հաջող երկխոսություն, որտեղ պահպանվում էր ազգային ինքնությունը, բայց միաժամանակ բացվում էին նոր ստեղծագործական հորիզոններ։

Երեկոյի ավարտին, հանդիսատեսի բուռն արձագանքից ոգևորված, Արսեն Զաքարյանն ու Արմեն Պուչինյանը ծրագրից դուրս ներկայացրին ևս մեկ հայկական երգ, որը կատարեցին հանդիսատեսի հետ միասին։ Այդ եզրափակիչ կատարումը վերածվեց ընդհանուր երգեցողության՝ դառնալով համերգի ամենահուզիչ պահերից մեկը։

Համերգի ավարտին կրկին խոսեց Վահագն Զաքարյանը՝ շնորհակալություն հայտնելով երաժիշտներին և հանդիսատեսին։ Նա ներկաներին հորդորեց այլ օրերի ևս այցելել Գրականության և արվեստի թանգարան՝ հիշեցնելով, որ հենց այստեղ է պահպանվում Շառլ Ազնավուրի բեմական առաջին հագուստը, այստեղ են գտնվում հայ մեծ կոմպոզիտորների արխիվները, իսկ երաժշտության ցուցասրահը խորհրդանշական կերպով ավարտվում է Կոմիտասով՝ որպես հայ երաժշտական մշակույթի ակունքի և հավերժ ներկայության խորհրդանիշ։ Այդ խոսքերը լավագույնս ամփոփեցին երեկոյի գլխավոր գաղափարը՝ թանգարանը միայն հիշողության պահոց չէ, այլ մշակութային շարունակականության տարածք, որտեղ անցյալի մեծերը շարունակում են «հանդիպել» նոր սերունդներին ոչ միայն ցուցանմուշների, այլև կենդանի արվեստի միջոցով։

Համերգային երեկոյի հաջողության մեջ նշանակալի էր նաև երաժիշտների մասնագիտական պատրաստվածությունը։ Արսեն Զաքարյանը կրթություն է ստացել Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում, մասնագիտական ուսումը շարունակել է նաև Ռուսաստանի Դաշնությունում։ Արմեն Պուչինյանը ևս ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիան, իսկ ներկայումս իր մասնագիտական կրթությունը շարունակում է Դանիայի թագավորական կոնսերվատորիայում։ Նրանց միջազգային փորձառությունն ու ակադեմիական պատրաստվածությունը զգալիորեն արտահայտվում էին յուրաքանչյուր կատարման մեջ՝ դասական կատարողական մշակույթը համադրելով ժամանակակից երաժշտական մտածողության հետ։

Երաժշտությունը ժամանակից դուրս արվեստ է, իսկ նման համերգները լավագույնս ապացուցում են, որ մեծ ստեղծագործությունները չեն մնում միայն անցյալում։ Դրանք շարունակում են ապրել նոր սերնդի երաժիշտների մեկնաբանությամբ, նոր լսարանի ընկալմամբ և նոր մշակութային միջավայրում։ Գրականության և արվեստի թանգարանում կայացած այս համերգը դարձավ ոչ միայն երեք մեծ կոմպոզիտորների ստեղծագործություններին նվիրված երաժշտական երեկո, այլև մշակութային արժեքների պահպանման, վերաիմաստավորման և փոխանցման գեղեցիկ օրինակ՝ ևս մեկ անգամ հաստատելով, որ ազգային արվեստը մշտապես կենդանի է, երբ այն ներկայացվում է սիրով, մասնագիտական բարձր մակարդակով և ստեղծագործական պատասխանատվությամբ։ Միևնույն ժամանակ այն դարձավ նաև թանգարանի նոր մշակութային առաքելության վկայությունը՝ ձևավորելու մի միջավայր, որտեղ ցուցասրահները վերածվում են ստեղծագործական հանդիպումների, երաժշտական երկխոսությունների և մշակութային նոր փորձառությունների տարածքի։ Նման նախաձեռնություններն ապացուցում են, որ թանգարանը կարող է լինել ոչ միայն անցյալի արժեքների պահպանողը, այլև ժամանակակից մշակութային կյանքի ակտիվ մասնակիցը՝ իր շուրջը համախմբելով արվեստագետների, երիտասարդ կատարողների և մշակույթը գնահատող հասարակությանը։ Հենց այսպիսի ձևաչափերն են նպաստում, որպեսզի թանգարանը շարունակաբար վերաիմաստավորվի՝ դառնալով կենդանի մշակութային կենտրոն, որտեղ պատմությունը, երաժշտությունը, գրականությունն ու արվեստը միավորվում են մեկ ամբողջության մեջ և շարունակում ոգեշնչել նոր սերունդներին։

Հասմիկ Ավետիսյան