Հայկ Համբարձումյան. «Սասնա ծռեր» էպոսի կառուցվածքաբանական-նշանագիտական ընթերցումը

hayk hambardzumyan
    «Ընթերցում» հասկացությունը կարևոր նշանակություն ունի կառուցված­քաբանության ու նշանագիտության մեջ:  Այն իրականության ընկալման, աշխարհի մասին պատմող  տեքստի հետ աշխատանքի առաջնային ձև է և միավորում է տեքստի հետ հարաբերության կառուցվածքաբանական-նշանա­գիտական հիմնական սկզբունքները` կազմաքան­դումը և մեկնաբանությունը: Միաժամանակ այն առնչվում է այնպիսի հիմնարար թեզիսների հետ ինչպիսիք են օրինակ` տեքստի միակ ճիշտ ընթերցման հնարավորության բացակայությունը, ընթերցումից դուրս տեքստի անիմաստությունը և այլն: «Սասնա ծռեր» էպոսի կառուցվածքաբանական-նշանա­գիտական ուսումնասիրութ­յուններն իրենց բնույթով հիմնականում համապա­տաս­խանում են «ընթերցում» հասկացությանը և այդ համատեքստում էլ դրանց կանդրադառնանք ստորև:
    Հայ բանագիտության, ի մասնավորի էպոսագիտության մեջ վերոգրյալ հասկացութ­յունները, ընդհանրապես որևէ մեթոդի ընտրության հարցերն ի սկզբանե առանձին քննության առարկա չեն դարձել և ավելի շատ տարերային ու մասնավոր բնույթ են կրել: Մյուս կողմից, խնդիրը միայն բանագիտության հետ չի կապված, այլև առնչվում է գրականագիտության, ընդհանրապես հումանիտար գիտությունների մեթոդաբանության ճգնաժամի հետ: Ըստ այդմ էլ` գրականագիտության, բանա­գիտության  մեթոդաբանության, հատկապես արդիական ու մեզանում հաճախ ոչ գիտակցված օգտագործվող կառուցվածքաբանության ու նշանագիտության  մեթոդների մասին խոսելը բավական դժվար է: 
    Կարճ անդրադարձ կատարելով հարցի պատմությանը` պետք է փաստել, որ թեև կային առասպելաբանության ուսումնասիրության դպրոցներ, սակայն բանագի­տության յուրահատուկ մեթոդաբանության խնդիրն առաջացավ բավական ուշ, քանի որ ի սկզբանե բանագիտությունը չէր գիտակցվում գրականագիտութ­յունից առանձին և օգտագործում էր գրականագիտության մեթոդներն ու գործիքները:
    Գրական ու բանահյուսական տեքստերի վերլուծության ավելի ճշգրիտ մեթոդների անհրաժեշտությունը նպաստեց գրականագիտության ու բանա­գիտութ­յան առանձ­նաց­մանը, իսկ նոր մեթոդները,  մասնավարապես կառուցվածքա­բա­նականը,  բանագիտա­կան ուսում­նասիրութ­յունները մոտեցրին լեզվաբանությանը: Սա տրամաբանական է, քանի որ կառուցվածքաբանական-նշանագիտական ուսումնասիրութ­յունները իբրև հիմք ընդունում են լեզուն որպես առաջնային մոդելա­վորող համակարգ, իսկ մնացածը, այդ թվում` բանահյուսությունն ու գրականությունը` որպես երկրորդական համակարգեր: Հատկապես բանահյուսութ­յունն ու առասպելաբանությունը իբրև երկրորդական մոդելավորող համակարգեր  շատ հարմար են  այդ ուսումնասիրութ­յունների համար, քանի որ ներկայացնում են  ավանդական տեքստեր, անփոփոխ կառուցվածքներ. «…ասացողը կողմնորոշվելով իրեն հայտնի ոճի, բանաստեղծական բառապաշարի, որոշակի բանաձևերի և այլնի միջոցով, առաջին հերթին վերարտադ­րում է որոշակի բանաստեղծական համակարգեր (բոլոր մակարդակ­ներում), խստորեն մնալով խորհրդանշային մոդելավորող համակարգի սահմաններում: Կաղապար­վա­ծութ­յունը, համակար­գայ­նությունը, Մ. Պերրի, Ա. Լորդի և այլ ուսումնասիրողների հայտնի աշխատանքներում դարձել են հոմերոսյան և այլ գրքային էպոսների  բանահյուսա­կան ծագումնաբա­նությունը փաստող կռվան»[1],-գրում է Ե. Մելիտինսկին իր «Բանագիտութ­յան մեջ կառուցվածքա­բանական-նշանագիտական մեթոդի կիրառութ­յան հարցի շուրջ» հոդվածում, ըստ էության սահմանելով բանահյուսական նշանագիտական ուսումնա­սիրութ­յունների հիմնական շեշտադրումները:
    Խորհրդային բանագիտության մեջ կառուցվածքաբանական ու նշանագիտա­կան ուսումնասիրությունների համար հող նախապատրաստեցին Ա. Վեսելովսկու և Ա.Պոտեբնիայի ուսումնասիրությունները: Մասնավորապես «Պատմական պոե­տիկայում» Ա.Վեսելովսկու առաջ քաշած մոտիվների տեսությունը շատ կողմերով մոտենում էր կառուցվածքաբանության սկզբունքներին[2]: Ավելի ուշ, բանահյուսութ­յանն անդրադարձները աստիճանաբար մեծ տեղ են գրավում Տարտուի դպրոցի ծրագրերում: Արդեն 1969 թվականին հրատարակված «Նշանային համակար­գերի ուսումնասիրությունների» 4-րդ հատորում կար առանձին բաժին` «Միթոսը, բանահյուսությունը, կրոնը որպես մոդելավորող համակարգեր» վերնագրով[3]:
    Բանահյուսական թեմատիկան երևան է գալիս նաև Տարտուի և Մոսկվայի նշանագիտական դպրոցների այլ ուսումնասի­րություններում ևս: Կառուցվածքա­բա­նական մեթոդի կիրառության տեսանկյունից նշանակալի են  1969 թվականին վերա­հրատարակված  Վ.Պրոպի «Հեքիաթի ձևաբանությունը»[4], «Արևելքի բանահյուսության և առասպելաբանության ուսումնասիրությունները» շարքի այլ գրքեր[5] և բոլորիս հայտի «Աշխարհի ժողովուրդների առասպելները» հանրագիտարանը[6], որտեղ ևս շատ բառահոդվածներ ստեղծվել էին հենց այս մեթոդներով:
    Անդրադառնալով կառուցվածքաբանության տեսական հիմքերին, պետք է նշել, որ Ա. Վեսելովսկու կողմից մշակված նվազագույն անտրոհելի միավորների` մոտիվների տեսությունը, որը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել բանահյու­սա­կան տեքստերի, մասնավորապես էպոսների կրկնվող ու կայուն միավորները, զուգահեռելի է Վ. Պրոպի հեքիաթի ձևաբանական ուսումնա­սիրությանը, որտեղ հեղինակն առանձնացնում է բոլոր հեքիաթներին բնորոշ հերոսների որոշակի թվով գործառույթներ: Արևմտյան կառուցվածքա­բան­ները Վ.Պրոպին իրավացիորեն համարում էին իրենց ուսուցիչը, թեև նա համաձայն չէր այդ կոչմանը:
    Ե´վ Ա.Վեսելովսկու և´ Վ. Պրոպի ուսումնասիրությունների դեպքում գործ ունենք կայուն, իմաստային որոշակի ծանրա­բեռնվա­ծություն ու գործառույթ ունեցող, տեղեկատվություն փոխանցող միավորների հետ, որոնցով ի վերջո կառուցվում են գրական կամ բանահյուսական տեքստերը: Եվ այս սկզբունքները բավարարում են  նշանագիտական ուսումնասիրությունների հիմնական պահանջին` տեքստերի ստատիկ քննությանը, առանց ծագումն­աբա­նութ­յան ու զարգացման:
Կառուցվածքաբանական-նշանագիտական բանագիտութունը բանահյուսա­կան տեքստերի համադ­րա­կանության պատճառով առնչություններ ունի մշակութա­յին մարդաբա­նութ­յան ու  լեզվաբանության հետ, սակայն տարբեր են ուսումնասի­րության նյութն ու նպատակները. «Կառուցվածքաբանական վերլուծությունն ամենից շատ հարմար է համեմատաբար միատարր, ժամանակի մեջ փոփոխութ­յունների նկատմամբ կայուն, մշակութային օբյեկտների համա­ժամանակյա նկարագրության համար: Այն նպատակահարմար է առաջին հերթին որպես որոշակի գաղափարական ու գեղարվեստական համակարգերի  գործառնա­կա­նության մեխանիզմների ուսում­նա­սի­րութ­յան գործիք: Այնպիսի համակարգերի, որոնք աշխատում են իրենց ծագման ու այլ ենթակառուցվածքների ազդեցությունից առանձին, որոնք ի վերջո բերում են այդ ենթակառուցվածքների կործանմանը կամ արմատական վերակառուցմանը»[7],-գրում է Ե. Մելիտինսկին:
    Մեթոդի այս հիմնական սկզբունքը հակասում է հայ բանագիտության, մասնավորապես էպոսագիտության երկու  հիմնարար մեթոդներին` պատմահա­մեմա­­տականին ու ծագումնաբանականին, հետևաբար մեզանում խորհրդային շրջանում գրեթե չի կիրառվել իսկ ետանկախության շրջանում կիրառվում է մասնա­կիորեն, առանձին ուսումնասիրողների կողմից, այն էլ` զուգահեռվելով էպոսի քննության ավանդական մեթոդներին:
    Եթե բանահյուսական հայտնի ժանրերը` առասպելը, հեքիաթը իրենց համադրականության, տեղային առանձնահատկություններից որոշակի վերացարկ­վածության հանգամանքով շատ հարմար են նման ուսումնասիրությունների համար, ապա դասական էպոսի դեպքում խնդիրը մի փոքր բարդ է, քանի որ այն պատմական հիմք ունի և կան պատմական շերտեր: Սակայն, սա չի բացառում կառուցված­քա­բանական-նշանագիտական մեթոդ­ների օգտագործումը:
Էպոսի ուսումնասիրության ավանդական ու նոր մեթոդները լուծելով տարբեր խնդիրներ, տարբեր կողմերից մոտենալով ուսումնասիրվող նյութին, փոխլրացնում են միմյանց: Օրինակ, եթե  պատմահամեմատական մեթոդով քննելով «Սասնա ծռեր» էպոսի կազմավորման պատմությունը` առանձնացնում ենք տարբեր վաղեմություն ունեցող մշակութային, պատմական շերտեր, տարբեր ժամանակա­շրջաններ ներկա­յացնող ազգագրական ու պատմական իրողություններ, կերպարներ, ուսում­նա­սիրում դրանց միմյանց միանալու ամբողջական էպիկական պատում ստեղծելու առանձնա­հատկությունները, ապա կառուցվածքաբանական-նշանա­գիտա­կան մե­թո­դ­ը պետք է կազմա­քանդի էպոսի տեքստը առանձին կրկնվող ու կայուն, իմաստակիր ու գործառնական  միավորների, որոնք կապված են գծային-հարացուցային կապերով: Նաև առանձնացնի որոշակի շերտեր` լեզվական, ոճական, տաղաչափական, դիպաշարային-մոտիվային և քննի դրանց կապերի ու միմյանց հետ հաղորդակցման կերպն ու հնարավորությունները:   
    Կառուցվածքաբանությունը,  ծագելով որպես  ազգաբանական ու հասարակա­գիտական  ուսումնասիրությունների մեթոդ, մեզանում նույնպես  կիրառ­վել է ոչ թե բանա­սեր­ների ու բանագետների, այլ առավել չափով փիլիսոփաների, սոցիոլոգների, ազգագրագետների ու պատմաբանների կողմից, ինչով էլ պայմանավորված է այս ուսումնասիրությունների ուղղվածութ­յունն ու որոշակի միակողմանիությունը:        
Կառուցվածքաբանական մեթոդի կիրառման դրսևորումները «Սասնա ծռեր» էպոսի դեպքում կարելի է խմբավորել ըստ չորս հիմնական ոլորտների`
  
1. էպոսի պա­տում­ների տիպաբանություն,
2. մոտիվային համակարգի քննություն,
3. առասպելա­բա­նական-համեմատական ուսումնասիրություններ,
4. հասարակա­գիտա­կան, հոգեբանական ու փիլիսոփայական ընթերցում­ներ: 
 
    Այսպես, կառուցվածքաբանական որոշակի սկզբունքներ կիրառվել են Ա. Սահակյանի կողմից էպոսի պատումների տիպաբանական քննության ժամանակ`  ««Սասնա ծռերի» պատումների քննական համեմատություն» ուսումնասիրության մեջ[8]: Այստեղ բանագետը գնալով հիմնականում ազգագրական տարբեր շրջաններից ծագող, տարբեր վայրերում գրառված պատումների դիպաշարային նմանությունների ուսումնասիրության ճանապարհով` արձանագրում է, որ գրառման հանգամանք­ներից (ժամանակ, վայր, վիպասաց, բանահավաք և այլն) անկախ, վեպը ձևավորվել է նույն հիմքով, և բոլոր պատումներում գործում են դիպաշարաստեղծման միևնույն սկզբունքները: Այդ սկզբունքներն էլ, ըստ բանագետի, կապված են վեպի չորս հիմնական թեմաների` յուրային-օտար հակադրության, ամուսնության, հզոր ժառանգի և շինարարական,  տարբեր կիրառություններով: Ըստ այսմ էլ` ստեղծվում են չորս հիմնական անփոփոխ բանաձև-թեմաներ, որոնց էլ հանգեցվում են բոլոր պատումների դիպաշարերը:
    Կառուցվածքաբանական նմանատիպ սկզբունքներ կիրառվել են նաև մեր կողմից` էպոսի պատումների տիպաբանական խմբերի դասակարգման նաև պատումների մոտիվային ուղեցույցի կազմության աշխատանք­ներում: Այդ աշխատանքները շարունակվում են մինչև օրս: Մեր ուսումնասիրության մեջ որպես անփոփոխ, կայուն ու դիպաշարաստեղծ միավորներ դիտվում են վիպական մոտիվները և դրանց ստորադասվող այլ միավորներ[9]:
     Առավել ծավալուն ու տևական է կառուցվածքաբանական մեթոդի  կիրառութ­յունը առասպելաբանական համեմատական ուսումնասիրություններում: Այսպես,  1985 թվականին  «Պատմա-բանասիրական հանդեսում» հրատարակվում է  Ստեփան Ահյանի ««Սասնա ծռեր» հայկական էպոսն ու հնդեվ­րո­պա­կան երեք ֆունկցիաները» հոդվածը: Այստեղ փարիզաբնակ ուսումնա­սիրողը «Սասնա ծռեր» էպոսի կերպար­ները,  ընդհանրապես էպոսի քառաճյուղ համա­կար­գը համադրում է ֆրան­սիացի ուսում­նա­սի­րող Ժորժ Դյումեզիլի հայտնա­բերած հնդեվրոպական մշակույթի եռաճյուղ գործառութային հարացույցի հետ. «Մենք այստեղ նպատակ ունենք ցույց տալ, որ «Սասնա ծռեր» էպոսի հիմնական հերոսների իշխանության հաջորդակա­նությունը հորից որդի կազմում է հնդեվրո­պական եռաֆունկցիա մի կառուցվածք, որը տարբերվում է մինչ այդ ծանոթ կառուցվածքներից»[10],-նշում Ահյանը: Բանն այն է, որ եռաֆունկցիոնալ համակարգի տեսության հեղինակ Ժորժ Դյումեզիլը համարվում է կառուցվածքաբանության  հիմնադիր Կլոդ Լևի Ստրոսի անմիջական նախորդը: Նա թեև ժամանակակից համեմատական առասպելագիտության հիմնադիրն է, սակայն նրա տեսությունն իր ֆունկցիոնալ ուղղվածությամբ ու միաժամանակ  համակար­գերի առանձնացմամբ ու գործառույթների հետ համադ­րութ­յամբ մոտենում է կառուցվածքաբանությանը: Այդ հարացույցն, ըստ Դյումեզիլի, հնդեվրոպական մշակույթի առանձնահատուկ հատկանիշն է, որն ի վերջո հանգում է հասարակության եռամաս սոցիալական կառույցին, որը տեսանելի է հնդկական, իրանական, հունական, լատինական ցեղերի կենցաղում, ծեսերում ու ստեղծագործություններում: Ըստ Դյումեզիլի հնդեվրոպական  առասպելներում  և կրոնական համակար­գերում գործող հերոսներին կարելի է դասակարգել ըստ երեք հիմնական գործառույթների` գերագույն իշխանություն (քրմական, հմայա­իրա­վական), ռազմա­կան և տնտեսական-համայնական (պտղաբե­րություն, առատութ­յուն):
    Ֆունկցիոնալ հարացույցի առաջին կետին համապատասխանում են գերա­գույն աստվածները, քրմերը, հոգևոր առաջնորդները, թագավորները, իշխանները, երկրորդ կետին` զորավարները, մարտիկները, երրորդ մասին` աստվածուհիները, տնտեսական գործառույթներ ունեցող երկվորյակ կերպարները: Այս համակարգը տեսանելի է  հնդեվրոպական առասպելական, էպիկական և նույնիսկ պատմական տեքստերում:
Իր այս ուշագրավ տեսությամբ Ժ. Դյումեզիլը կարողացավ հասարակական ու պետական կառույցի մոդելը դարձնել տարբեր առասպելաբանական ու պաշտա­մուն­քային տեքստերի, կրոնական համակարգերի վերլուծության սխեմա ու գործիք[11]: Նա ձգտում էր ցույց տալ հնդեվրոպական ժողովուրդների համար ընդհանուր, կայուն նախա­կառուցվածքի, հիմք տեքստի առկայությունը, ի տարբերություն Կլոդ Լևի Ստրոսի, ով ավելի հակված էր փոփոխվող կառուցվածքների ուսումնասիրությանը:
    Հետևելով Դյումեզիլի հարացույցին` Ահյանը ցույց է տալիս, որ «Սասնա ծռերի» առաջին ճյուղում ունենք հնդեվրոպական հիմք առասպելի տարրեր, մասնավո­րապես Սանասարը նույնանում է Ինդրային, Մեծ Մհերը` Միթրային, Դավիթը` Վայու հերոսին, իսկ Փոքր Մհերը` Վարունա աստծուն:
    Ինչպես և Դյումեզիլը, Ահյանը նույնպես հակված է դեպի միասնական նախատեքստը. «Սկսվելով տիեզերական  լեգենդով և վերջանալով հնդեվրոպական կատարածաբանական լեգենդի փոխադրությամբ, «Սասնա ծռեր» էպոսը ամենից առաջ աշխարհի պատմությունն է, այնպես, ինչպես այն պատկերացրել են հնդեվրոպացիներր: Կազմվելով Հայաստանում իրանական տիրապետությունից առաջ, այս էպիկական պոեմն ունի եռաֆունկցիա կառուցվածք, որր կենդանի է մնացել հայերի մոտ մինչև  մ. թ. 7-րդ դարը։ Հայկական պատմագրության մեջ պահպանված մի շարք կիրառումները հենց այդ են վկայում»,[12]-եզրակացնում է Ահյանը:
    Ուշագրավ է, որ ինքը` Ժ. Դյումեզիլը Ահյանի անդրադարձից հետո մի հոդված գրեց հայոց ազգածին ավանդության և «Սասնա ծռեր» էպոսի վերաբերյալ` վերլու­ծելով դրանցում առկա  հնդեվրոպական որոշ տարրեր` հիմնականում կրկնելով Ահյանի ուսումնասիրությունը[13]:
    Դյումեզիլի այս տեսությունը ոգևորեց ոչ միայն Ահյանին, այլև մեր առասպելաբանության և էպոսի այլ ուսումնասիրողների: Մասնավորապես Արմեն Պետրոսյանն իր` մեր էպոսին ու առասպելաբանությանը նվիրված մի քանի գրքերում` «Հայկական էպոսի հնագույն ակունքները»[14], «Армянский эпос и мифология. Истоки. Миф и история»[15] և բազմաթիվ հոդվածներում փոփոխական հաջողութ­յուններով կիրառում է այս հարացույցը: Սակայն, բանն այն է, որ  ինչքան էլ ընդ­գրկուն լինեն այս գործառույթները, սակայն մեր էպոսի հերոսները միանշանակ չեն տեղավորվում տվյալ սխեմայի մեջ, քանի որ տարբեր հատկանիշներ են միավորում: Այսպես, Սանասարը երկվորյակ հերոս է, նաև` մարտիկ, Դավիթը մարտիկ է, նաև ունի գերագույն իշխանության գործառույթ, Փոքր Մհերին հատուկ են միաժամանակ մի քանի գործառույթներ և այլն:
    Բացի այս, Դյումեզիլի ուսումնասիրության ֆունկցիոնալ կողմը հայ հետազո­տող­ների կողմից հետագայում մասամբ անտեսվում և ավելի շատ կատարվում են առասպելաբանական համեմատական ուսումնասիրություններ:
    Այս տեսանկյունից հատկանշական է Ս. Հարությունյանի «Հայ առասպելա­բնություն»  ուսումնասիրությունը: Հեղինակը թեև առանձ­նակի չի նշում կառուցված­քա­բանական կամ նշանագիտական մեթոդների մասին, սակայն, հղում կատարելով Լևի Ստրոսի բնութագրմանը` առաս­պելը սահմանում է  որպես  միաժամանակ համաժամանակյա ու տարաժամանակյա իրողություն: Բացի այս, գրքում մասնա­վոր անդրադարձ է կատարվում էպոսի միջոցով ավանդված երկվորյակների, վիշապա­մարտի առասպել­ներին[16]: Հղումներ են կատարվում նաև Վյաչեսլավ Իվանովի և Վլադիմիր Տոպորովի կառուցվածքա­բանական-նշանագիտական ուսումնասիրութ­յուններին: Մասնավորա­պես Իվանովի և Տոպորովի վերակազմած հնդեվրոպական նախնական առասպելի և դրա ստեղծման սկզբունք` երկհակադրության  հիման վրա քննվում են մեր էպոսի հերոսները` Սանասարն ու Բաղդասարը, եղբայրներ` Դավիթն ու Մելիքը և այլն[17]
    Հետագայում հիմք առասպելի հետ համադրությունը շարունակվում է գրեթե բոլոր ուսումնասիրողների կողմից և դառնում է համեմատական քննության հիմնական սկզբունք:  Պետք է նշել, սակայն, որ ինչպես Ս. Հարությունյանի, Ա. Պետրոսյանի, այնպես էլ համեմատական առասպելա­բա­նության այլ ուսումնասի­րողների դեպքում, հիմնականում գործ ունենք, ոչ թե էպոսի բուն տեքստի` այսինքն` պատումների  քննության, այլ էպոսում առկա առասպելական շերտերի, առանձին` էպոսի բուն տեքստից առանձնացված դիտարկման հետ, ինչն իհարկե լիովին համապա­տաս­խանում է կառուցվածքաբանության վերևում բերված սկզբունքներին: Բացի այդ. հաճախ քննության առարկա է ոչ միայն էպոսը, այլև ամբողջ վիպական համակարգը` սկսյալ առասպելներից, ներառյալ «Վիպասանք», «Պարսից պատերազմ», «Տարոնի պատերազմ» ավանդավեպերը: Եվ ավելի հաճախ, թե´ հայ, և թե´ հատկապես օտարազգի  ուսումնասիրողներն իրենց հետազոտությունները կառուցում են 1939 թվականին կազմված համահավաք բնագրի վրա, որը էպոսի բազմաթիվ պատումներից մեկը կարելի է համարել: Վերոգրյալը, թեև հիմնականում չի անդրադառնում ուսումնասիրությունների որակի վրա, սակայն որոշակի միակողմանիության տպավորություն է առաջանում:
    Պատումների ու առանձին առասպելույթների քննության տեսանկյունից ուշագրավ են փիլիսոփա Աշոտ Ոսկանյանի 2005 թվականին «Ռուբիկոն» ամսագրում հրատարակած «Homo Trickster կամ էսթետիզմի ծուղակները» ուսումնասիրությունը և 2006 թվականին  «Հայկական ժողովրդա­կան էպոսն ու համաշխարհային էպիկա­կան ժառանգությունը» միջազգային գիտաժողովում ընթերցած` «Առասպելի ար­դիա­կա­նութ­յունը Հայկական էպոսի «Փոքր Մհեր» ճյուղի մի տարբերակի մասին» ուշագրավ զեկուցումը[18], որը ներկայացնում էր «Homo Trickster» էսսեի Փոքր Մհերի ճյուղի վերաբերյալ հատվածի ամփոփումը: Այստեղ հեղինակը փորձում է ստեղծել էպոսի մի նոր տարբերակ, իր բնութագրմամբ` «ինտելեկտուալ գիր». «Գայթակ­ղություն է առաջանում դիտարկել այն որպես էպոսի ընդհանուր մեծ պատումի բազմաթիվ ճյուղավորումներից մեկը, այսինքն` «Փոքր Մհերի» ճյուղը պատմելու ևս մեկ փորձ: Նման մոտեցումը սկզբունքորեն թույլատրելի է և ունի որոշակի գրավչություն. Դա արդեն ոչ թե մեկնաբանություն է (interpretation), այլ ելևէջում (variation), որն ի վերջո պետք է, որ նույն կարգավիճակն ունենա, ինչ ժողովրդական ասացողներից մեզ հասած տարբերակները` ոչ ավել, ոչ պակաս»[19]:
    Ա. Ոսկանյանը էպիկական տեքստին մոտենում լայն մշակութաբանական-փիլիսոփայական հայացքով: Նրա համար, ինչպես նշանագիտության ուսումնասի­րողների համար ընդհանրապես կարևոր են էպիկական տեքստի միջտեքստային կապերը, տարբեր համընկնումներ ու զուգորդումներ  դրսևորելու հնարավորութ­յունները, որոնցով էլ բացա­հայտ­վում են սոցիալական որոշ խնդիրներ  և ճանապարհ է բացվում առասպելի կամ էպոսի որևէ մոտիվի արդիականացման համար:
     Հեղինակը ցույց է տալիս, որ ըստ ծագման ու փոխանցման կերպի տարբեր` գրավոր ու բանավոր մշակույթները ներկայացնող կերպարները` էպոսի  Փոքր Մհերը, Հր. Մաթևոսյանի Մեսրոպը, Կաֆկայի պարոն Կ.-ն նույն գործառույթներն ունեն և հանգում են «Տրիքստերի»` «հունար բանեցնողի», մշակութային հերոսի կենցաղային, կոմիկական երկվորյակի կերպարին, որն ըստ Լևի Ստրոսի միջին դիրք է գրավում երկու` մարդկային ու աստվածային աշխարհների միջև: Այստեղից էլ` հեղինակը ընդհանրացնում է ստանալով «home treckster» սոցիալական մոդելը:
    Ըստ Ա.Ոսկանյանի հայ աշխարհի մոդելը կառուցվում է հերոսի հուսահա­տութ­յան ու հեռացման մոտիվի անընդհատ վերարտադրությամբ. Արտավազդ, Մհեր, Մեսրոպ և այլք: Այս դեպքում, ո՞րն է լուծումը, երբ չկա լուծում, և չկա նոր ընթերցման հնարավորություն. «Դրա համար անհրաժեշտ է ընդհատել առասպելի պարտադրած հոռի ցիկլայնությունը  և դուրս գալ մեկ անգամ պատահածն անընդհատ վերարտադ­րող և դրանով սեփական հասունացումը հավերժորեն առկախող խոսքի շրջանա­կից»,[20]-գրում է Ա. Ոսկանյանը:
    Մհերի առասպելի «խուսափուկ» թշնամու և «ղալբացած հողի» մոտիվներն ըստ Ոսկանյանի արտացոլում են հերոսի սոցիալական ինտեգրման տապալումը,  նրա սոցիումի քայքայումը, որն իհարկե նրա մեղքը չէ միայն, այլ ամբողջ տոհմինը: Այս ողբերգությունն ընթանում է  երեք մակարդակներում` ընտանիք-հասարակություն-տիեզերք: Ընտանեկան-հասարակական ճգնաժամը, այլ մակարդակում համընդհա­նուր տիեզերական արդա­րութ­յան ճգնաժամ է:
    Հեղինակի մոտեցումները, ուսումնասիրության սկզբունքները ցույց են տալիս նրա հակվածությունը, դեպի տեքստերի նկատմամբ բարտյան նոր քննադատության տեսությունը: Սոցիումի քայքայման թեզիսով որոշակի հակադրություն է առաջանում է Ա. Ոսկանյանի և նրա հոդվածի համար որպես «վավերացնող արժեք» հանդիսացած  Հր. Մաթևոսյանի «Ես ես եմ» էսսեի միջև: Մաթևոսյանի տեքստում առաջնային է Փոքր Մհերի ճյուղում «խուսափուկ թշնամու» մոտիվը, իսկ Ա. Ոսկանյանի համար կարևոր է հայ հասարակության ներկա վիճակի ճգնաժամի խնդիրը: Ա. Ոսկանյանը հիմնվում է այն ենթադրության վրա, որ Մհերը մեր ազգի խորհրդանիշն է ու նրա նեղացումն ու հեռացումը հանգեցնում է  ոգեզուրկ մարմնին, ազգի ոչ հոգևոր, այլ կենցաղային, միաժամանակ հանդուրժող ու անտարբեր գոյությանը:  
    Ի վերջո, հեղինակը հանգում է պոստմոդեռնիստական քննադատությանը բնորոշ եզրակացության` կենսաշխարհի նորովի ընթերցման անհրաժեշտությանը. «Միայն այդ դեպքում հնարավոր կլինի ցույց տալ, որ այն ինչ պատումի բազմաթիվ ելևէջումներում որպես արտաքին թշնամի է երևան գալիս, բխում է առասպելի երկնած հանրության ներքին իրավիճակից, սեփական շրջապատի քայքայումից, արտաքին աշխարհի հետ բնականոն հաղորդակցման ընդհատումից, ուրեմն` պետք է իմաստավորվի և հաղթահարվի որպես սոցիումի ներքին պրոբլեմ: Խուսափուկ թշնամու մասին առասպելը կարող է նորովի իմաստավորվել միայն իռացիոնալ սոցիալական իրականության դիսկուրսիվ կազմաքանդման միջոցով»,[21]-գրում Ա. Ոսկանյանը:
    Սա կառուցվածքաբանական-նշագիտական ուսումնասիրությունների մի ճա­նա­­­­պարհ է, որն ավելի շատ տանում է դեպի սոցիոլոգիա ու փիլիսոփայություն: Էպոսի բուն նյութին ավելի մոտ են ազգագրական և համեմատական առասպելաբա­նական ուսումնասիրությունները:
    Այսպես, նշանակալի են ազգագրագետ Լևոն Աբրահամյանի «Սասնա ծռեր» էպոսին նվիրված` ««Սասնա ծռերի» զույգ հերոսները, երկվորյակներ, խորթ եղբայրներ, երկատված հերոս»[22], «Հերոսն առանց մանկության և մանկությունից չբաժանվող հերոսը»[23], «Մսրա Մելիքի սպանությունը ծիսա-առասպելական համատեքստում»[24] հոդվածները:  Այստեղ հեղինակը էպոսի հերոսներին քննում է ըստ նրանց ծիսական-առասպելական հնարավոր նախատիպերի, նրանց համապա­տաս­խան գործառնականության և նախնական առասպելի բազմամա­կարդակ իրացումների: Մասնավորապես անդրադառնալով մեր էպոսում հստա­կորեն դիտարկվող մանուկ հերոսների տեսակին` ուսումնասիրողը վիպական և առասպելական հերոսներին դասակարգում է երկու տիպի` մանկություն չունեցող և տևական մանկությամբ հերոսների: Առաջին տիպի հերոսները  ծնվում են միան­գամից հասունացած, կամ շատ արագ են մեծանում և զրկվում են մանկութ­յունից: Երկրորդ խմբի հերոսների մանկությունը երկարում և չի ավարտվում: Կա նաև մեկ այլ տիպ, երբ երեխայի դիմակի տակ թաքնվում է հասուն հերոսը, կամ աստված: Մասամբ մանկության հետ է կապվում նաև էպոսի հերոսների ծռության յուրահատ­կությունը: Օրինակ` այդպես է Դավթի դեպքում: Լ. Աբրահամյանը լայնացնելով ծռության իմաստային դաշտը` քննում է այն կորության, ճանապարհից շեղվածութ­յան, հանճարեղ խենթության իմաստներով: Նա Դավթի` կենդանիներին խառնելու մոտիվի մեջ տեսնում է բնության ու մշակույթի միջև առկա ստրուկտուրալիստական հակադրությունը և Դավթի` այդ երկուսը տարբերելու  անկարողությունը:   Բացի այս, մասնակի նշանագիտական քննության է ենթարկվում Մելիքի գուրզախաղի ու մանուկ Դավթի մասնակցության մեջադեպը:
    Մելիք-Դավիթ հակադրությունը առաջնային է Լ. Աբրահամ­յանի` մենամարտի ծիսա-առասպելական ընթերցմանը նվիրված հոդվածում: Այստեղ Մելիքի սպանության միջադեպը դիտարկվում է  որպես մի կայուն կառուցվածք, որի շուրջ համախմբվում են շատ այլ դետալներ: Այստեղ քննվում են միջադեպում նկատելի  մի քանի հակադ­րություն-համաչափություններ. հնդեվրոպական հիմնական առասպե­լին զուգահեռ­վող ուղղահայաց` վերև-ներքև` հերոս-հակահերոս, նաև` հորի­զո­նական` հերոսների հավասար հեռավորություն բախման ժամանակ, երկու համաչափ հորերի առկայութ­յուն` Դավթի բանտարկության ու Մելիքի պաշտպան­վելու համար:
    Բացի այս, կառուցվածքաբանական երկհակադրությունների սկզբունքով քննվում են Մելիքի մարմինը երկու հավասար կեսերի բաժանելու, մենամարտից առաջ սյունը մեջտեղից կիսելու միջադեպերը, որոնք էլ ավելի ընդհանրանալով կարող են հանգել մայր հողի ու հայր երկնքի բաժանմանը, ինչն էլ ի վերջո, այլ մակարդակում կարող է ընթերցվել որպես աշխարհի կործանում ու վերստեղծում. «Դավթի կողմից Մսրա Մելիքի սպանության մեջ կարելի էր «տեսնել» նաև այլ կոսմոգոնիկ սցենարներ (օրինակ` նախնական զոհաբերության), սակայն վախենում եմ, որ ուսումնասիրողի այդպիսի ուղղակի ընթերցումները կարող են վերածվել (և հաճախ վերածվում) են նոր առասպելաբանության, ծնելով նոր «ճյուղեր» և «տարբերակներ» գիտության, մերձգիտական բանահյուսության մեջ և ազգային դիսկուրսներում: Սա չի նշանակում, որ դիտարկված մենամարտը կապ չունի կոսմոգոնիկ առասպելաբա­նության հետ: Այն անկասկած ունի, բայց ոչ ուղղակի կրկնության, այլ անընդհատ նորացվող դեկոնստրուկցիաների»: Ուսումնասիրողի այս խոստովանությամբ էլ կարելի ավարտել մեր անդրադարձը: Այն փաստում է կառուցվածքաբանական-նշանագիտական մեթոդի կիրառությամբ ավանդական տեքստերն ընթերցելու լայն հնարավորութ­յուններն ու նշում նաև հնարավոր շեղումների  մասին:
    Ամփոփելով կարելի է նշել, որ թեև չունենք էպոսի ամբողջական կառուցված­քա­բանական-նշանագիտական ընթերցում, սակայն այս մեթոդները կիրառվում են: Միայն այն, որ մեր գրեթե ամբողջ համեմատական առասպելաբա­նությունը հիմնված է մեր էպիկական հուշարձանների հնդեվրոպական մայր կամ հիմք առասպելի հետ ունեցած ընդհանրությունների քննության վրա, արդեն իսկ վկայում է կառուցվածքա­բանական մոտեցումների կիրառության մասին:
    Սա էլ ի վերջո հանգում է կառուցվածքաբանության հիմնադիր Կլոդ Լևի Ստրոսի տարբեր ուսումնասիրություն­ներում արտահայտած այն գաղափարին, որ առանձին ու ծագումնաբանորեն բազմազան մոտիվները, էպիկական տարբեր ժանրե­րում` առասպելներում, հեքիաթներում պարբերաբար վերախմբավորվում են հար­մար­վելով հիմնական ու կայուն կառույցին, միմյանց հետ մտնելով բարդ համակար­գային ու ենթահամակարգային կապերի մեջ[25]:  
 

[1] Мелетинский Е.М., К вопросу о применении структурно-семиотического метода в фольклористике, Семиотика и художественное творчество, Москва, 1977,  с. 159.
[2] Веселовский А. Н.,  Историческая поэтика, Ленинград, 1940.
[3] Труды по знаковым системам IV, Тарту, 1969.
[4] Пропп В.Я. Морфология сказки, Москва, 1969.
[5] Այս տեսանկյունից պետք է առանձնացնել  շարքի մի քանի գրքեր. Типологические исследования по фольклору, Сб. статей памяти Владимира Проппа (1895—1970), Москва, 1975, Е.М. Мелетинский, Поэтика мифа, Москва,1976, B. Я. Пропп, Фольклор и действительность. Избранные статьи, Москва, 1976, Ж.Дюмезиль, Осетинский эпос и мифология,  Москва, 1976, Ж. Дюмезиль, Верховные боги индоевропейцев, Москва, 1986  և այլն:
[6] Мифы народов мира, энциклопедия, т.1-2, Москва, 1991-1992 (2-րդ հրատ.):
[7] Мелетинский Е.М., там же,  с. 153.
[8] Սահակյան Ա., «Սասնա ծռերի» պատումների քննական համեմատություն, Երևան, 1976:
[9]Համբարձումյան Հ., «Սասնա ծռեր»  էպոսի մոտիվային ուղեցույցի ստեղծման սկզբունքներն ու առանձնահատկությունները, Հայկական էպոսը և համաշխարհային էպիկական ժառանգությունը, երրորդ միջազգային գիտաժողովի նյութերի ժողովածու, Երևան, 2012, էջ`206-216:
[10] Ահյան Ստ., «Սասնա ծռեր» հայկական էպոսն ու հնդեվրոպական երեք ֆունկցիաները, ՊԲՀ, 1985/1,  էջ 32:
[11] Տե'ս  Дюмезиль Ж., Верховние боги индоевропейцев, Москва, 1986.
[12] Ահյան Ստ., նշված ուսումնասիրություն, Էջ 43-44:
[13] Այս մասին տե’ս Ա. Պետրոսյան, Մեծ  Անատոլիան  և  հնդխեթական  լեզվընտանիքը  (Հնդեվրոպա­կան ուսումնասիրություններ հանդեսի մենագրությունների շարք,  թիվ 38,  Վաշինգտոն, 2001), Լրաբեր հասարակական գիտությունների, Երևան, 2003/2, էջ 213-214:
[14] Պետրոսյան Ա., Հայկական էպոսի հնագույն ակունքները, Երևան, 1997:
[15] Петросян А., Армянский эпос и мифология. Истоки. Миф и история, Ереван, 2002..
[16] Հարությունյան Ս., Հայ առասպելաբանություն, Բեյրութ, 2000:
[17] Նույն տեղում, էջ 181-192:
[18] Փոքր Մհերի խնդրին Ա. Ոսկանյանը  նոր իրականության, պատմական, ավանդական ժառանգության վերաիմաստավորման և հաղթահարման տեսանկյունից անդրադարձել է նաև այլ հրապարակում­ներում. Արդյո՞ք Հայաստանը եվրոպա է, Հայաստանի Հանրապետություն, 16.12.1993, Ագռավի քարը, Արվեստ հանդես,  6, 2002:
[19] Հայկական ժողովրդական էպոսն ու համաշխարհային էպիկական ժառանգությունը, երկրորդ միջազգային գիտաժողովի  նյութերի ժողովածու, Երևան, 2006, էջ 18:
[20] Հայկական ժողովրդական էպոսն ու համաշխարհային էպիկական ժառանգությունը, Էջ 28:
[21] Նույն տեղը, էջ 29:
[22] Абрамян Л., Парные образы «Сасна Црер»: близнецы, сводные братья, двойственные герои, Հայկական «Սասնա ծռեր» էպոսը և համաշխարհային էպիկական ժառանգությունը, Երևան, 2004:
[23] Абрамян Л.,Герой без детства и герой, не расстающийся с детством,  Հայկական ժողովրդական էպոսն ու համաշխարհային էպիկական ժառանգությունը, երկրորդ միջազգային գիտաժողովի  նյութերի ժողովածու, Երևան, 2006:
[24] Абрамян Л., Убийство Мсра Мелика в ритуально-мифологическом контексте,  Հայկական էպոսը և համաշխարհային էպիկական ժառանգությունը, երրորդ միջազգային գիտաժո­ղովի նյութերի ժողովածու, Երևան, 2012:
[25] Մասնավորապես, այս մասին տե´ս Леви-Строс К., Структурная антропология / Пер. с фр. Вяч. Вс. Иванова/, Москва, 2001. 

Ստեղծագործություններ